Con người kể lại nguồn gốc

Thuở mặt đất còn liền như một phiến đá, nước mưa chỉ tụ thành hồ, chẳng biết đường ra biển. Mùa nắng, cỏ cháy quanh bờ; mùa mưa, nước tràn qua mái nhà. Người dưới đất ngước lên hỏi, nhưng mây chỉ đi và núi chỉ im.

Bấy giờ, bà Nguồn bước ra từ lòng núi. Tóc bà dài và đen, chạm vào đâu thì đất mềm đến đó. Bà gọi chim bói cá, gọi đàn kiến, gọi cả những hạt cát nhỏ bé. Chim nhìn đường thấp từ trên cao; kiến tìm khe đất; cát lăn xuống trước để đánh dấu. Bà Nguồn dùng mái tóc kéo một đường từ núi ra biển, nước theo sau thành dòng sông đầu tiên.

Nhưng con người tranh nhau giữ nước. Làng trên dựng đá, làng dưới đắp bờ, dòng sông bị nghẹn giữa hai phía. Bà Nguồn không nổi giận. Bà tách tóc mình thành nhiều nhánh, cho nước vòng qua ruộng, qua rừng rồi gặp nhau ở cửa biển. Bà bảo: ‘Nước không ở lại với một người. Nó đi qua mỗi nhà để mọi nhà biết nhường lối.’

Khi các dòng sông đã có đường, bà trở vào núi. Từ đó, những mạch nước nhỏ vẫn rỉ qua đá. Người ta nói đó là những sợi tóc bà còn để lại, nhắc rằng con sông bắt đầu từ một nơi nhưng sống được nhờ rất nhiều miền đất mở đường.

Ba mùa liền gió chặn đèo, đoàn người bên thung lũng không đổi được muối lấy lúa. Đá lăn kín lối, cây lớn nằm ngang như những con thú ngủ. Già làng gọi mọi nhà đến sân chung. Người mang rìu, người mang dây, người nấu cơm cho đoàn mở đường. Ai cũng nhắc tên Y Rin, người trẻ tuổi có đôi vai bền như cột nhà dài.

Y Rin không đi một mình. Trước chàng là những người dò đá; sau chàng là trai gái cùng kéo dây; bên sườn đèo, người già đánh chiêng giữ nhịp. Mỗi nhát rìu đáp một tiếng chiêng, mỗi tảng đá chuyển đi là một khoảng trời mở rộng. Gió quật ngã chàng ba lần, cả ba lần những cánh tay phía sau lại nâng chàng dậy.

Đến tảng đá cuối cùng, Y Rin buộc dây quanh lưng, gọi mọi người kéo cùng một nhịp. Đá rung mà chưa chuyển. Chàng không gọi sức mạnh của riêng mình; chàng gọi tên từng dòng họ đã góp người, góp gạo, góp dây. Tiếng gọi chạy dọc sườn núi, đoàn người dồn sức, tảng đá lăn xuống vực và con đường hiện ra.

Khi đoàn buôn đầu tiên qua đèo, người ta đặt vòng đồng lên vai Y Rin. Chàng tháo vòng, treo giữa nhà chung: ‘Vai tôi chỉ đứng được vì có bao nhiêu bàn tay đỡ phía sau.’ Từ ấy, mỗi lần qua đèo Gió Đứng, trẻ nhỏ đều nghe kể tên người mở lối; nhưng sau tên Y Rin là tên của cả thung lũng.

Một chi tiết phi thường không tự động là ‘vô lí’. Trong thế giới thần thoại, bà Nguồn có thể dùng tóc mở sông vì truyện đang tổ chức hiện thực bằng quy luật nghệ thuật khác đời sống thường ngày. Câu hỏi có ích không phải ‘ngoài đời làm thế được không?’ mà là ‘chi tiết ấy giúp cộng đồng cắt nghĩa điều gì và coi trọng điều gì?’.

Tuy vậy, tôn trọng bối cảnh không có nghĩa là tin mọi lời kể là sự thật khoa học, cũng không có nghĩa miễn bình luận mọi quan niệm. Người đọc cần ba bước: mô tả chi tiết đúng như văn bản; đặt nó vào thể loại và hoàn cảnh văn hoá; sau đó mới đánh giá giá trị còn lại hoặc khoảng cách với hôm nay.

Khi liên hệ hai nền văn hoá, hãy so sánh cùng một phương diện: cách hình dung người mở nguồn, quan hệ giữa anh hùng và cộng đồng, hoặc thái độ với thiên nhiên. Đừng xếp hạng nền văn hoá nào ‘tiến bộ hơn’ từ một chi tiết đơn lẻ. Một nhận xét có trách nhiệm luôn nêu rõ văn bản, bản kể và giới hạn hiểu biết của người viết.