Vì sao Sao Hỏa có lúc như đi lùi giữa những ngôi sao?
Khám phá mở rộng – KHTN, phần Vật lý 6
Sao Hỏa có vẻ đi lùi vì ta quan sát từ Trái Đất cũng đang chuyển động. Khi Trái Đất vượt qua hành tinh ở quỹ đạo ngoài, hướng nhìn tới Sao Hỏa thay đổi theo cách làm vị trí của nó tạm dịch ngược so với nền sao. Sao Hỏa không cần quay đầu trên quỹ đạo quanh Mặt Trời.
Cần chọn đúng cái nền để so
Trong một đêm, nhiều thiên thể cùng có vẻ chuyển ngang trời do Trái Đất tự quay. Chuyển động nghịch hành đang nói tới lại là vị trí hành tinh so với các ngôi sao qua nhiều đêm, không phải chính sự trôi hàng giờ ấy.
Nếu ghép các quan sát cách nhau nhiều ngày, Sao Hỏa có thể tạo một đoạn đường vòng hoặc đổi chiều trên bản đồ sao. Đó là tập hợp các hướng nhìn, không phải ảnh chụp từ trên cao của đường bay thật trong không gian.
Một người quan sát di động có thể thấy hướng đổi ngược
Hình dung đi nhanh trên đường và nhìn một xe ở làn xa hơn. Vị trí tương đối của xe so với hậu cảnh có thể đổi khi ta vượt lên, dù cả hai cùng đi về phía trước. Phép ví giúp tách chuyển động tương đối khỏi việc vật thật sự quay đầu.
Trong Hệ Mặt Trời, các đường đi cong và tốc độ quỹ đạo khác nhau làm hình dạng đường biểu kiến phức tạp hơn hai xe trên đường thẳng. Nhưng ý chính vẫn là: hướng nhìn được quyết định bởi vị trí của cả người quan sát và đối tượng.
Vì sao không phải lúc nào cũng thấy đi lùi?
Phần lớn thời gian, Sao Hỏa dịch theo chiều thuận tương đối với nền sao. Đoạn nghịch hành xuất hiện quanh giai đoạn Trái Đất đi vượt trong cấu hình thích hợp, rồi chiều dịch biểu kiến lại trở về như trước.
Thời gian và hình dạng đoạn vòng thay đổi giữa các lần quan sát, nên không nên lấy một bức ảnh ghép làm sơ đồ bất biến cho mọi năm.
Hiểu lầm: đường vòng trên ảnh chứng minh Sao Hỏa thực sự lượn một vòng nhỏ quanh một điểm trống. Đường trên ảnh biểu diễn góc nhìn theo thời gian.
Ghi nhớ: trước khi kết luận vật đổi chiều, hãy hỏi đang so với nền nào và người quan sát có đang chuyển động hay không.