Ngôn từ có hình, sân khấu có tiếng

Bài thơ tự biên soạn ‘Qua sân ga sớm’ mở ra trong khoảnh khắc đoàn tàu sắp rời ga, khi cảnh vật và lòng người đều đứng giữa ở lại với lên đường. Trong không gian ấy, hình ảnh ‘chiếc còi khâu một đường mềm vào sương’ là một cách tổ chức cảm giác đặc biệt. Nó không chỉ tả tiếng còi; nó biến âm thanh thành sợi nối hữu hình, từ đó đặt nền cho mạch chia xa của cả bài.

‘Còi’ vốn được nghe, nhưng câu thơ khiến nó có hình: một ‘đường’ chạy qua màn sương. Động từ ‘khâu’ lại thuộc công việc dùng chỉ nối hai mép vải. Nhờ sự chuyển đổi cảm giác ấy, tiếng còi không còn chỉ báo giờ tàu chạy. Nó như đang cố nối những phần sắp lìa nhau: sân ga với đoàn tàu, người đưa với người đi, phút hiện tại với quãng đường phía trước. Cách dùng ‘chiếc còi’ thay vì chỉ ‘tiếng còi’ cũng làm âm thanh mang dáng một vật nhỏ đang thực hiện công việc tinh tế.

Đáng chú ý nhất là từ ‘mềm’. Tiếng còi tàu thường dễ gợi độ vang, sắc hoặc gấp; bài thơ lại gọi đường âm thanh ấy là ‘mềm’. Từ này đưa cảm giác xúc giác vào câu thơ và làm cảnh sớm có độ dịu. Còi đã vang để báo cuộc rời đi không thể trì hoãn, nhưng trong cảm nhận của chủ thể trữ tình, nó vẫn mang sự lưu luyến. Sự đối lập kín giữa chức năng thúc đi và dáng ‘khâu’ níu lại khiến hình ảnh có sức ngân.

Hình ảnh đầu bài còn được các cặp song hành sau đó tiếp sức. ‘Người đi’ ôm nửa con đường, ‘người đưa’ giữ nửa mùi hương; bánh tàu lăn còn bàn tay đứng lại. Mỗi cặp đều vừa tách vừa nối. Vì vậy, ‘đường mềm’ của tiếng còi không phải vẻ đẹp đứng riêng. Nó mở một hệ thống hình ảnh trong đó khoảng cách ngày càng lớn nhưng tình cảm vẫn tìm vật để lưu giữ: mùi hương trên tàu, bàn tay bên trời, câu chưa nói chạy theo, ô cửa giữ một miền chờ trông.

Từ ‘khâu’ còn gợi một công việc chậm, nhỏ và cần sự chăm chút, trong khi đoàn tàu chuyển động nhanh, không chờ ai. Sự không cân xứng ấy làm liên tưởng thêm xót xa: con người chỉ có một đường chỉ tưởng tượng để níu khoảnh khắc đang rời khỏi mình. Tuy nhiên, bài thơ không biến nỗi buồn thành tuyệt vọng. Khâu là nối lại; dù đường may không giữ đoàn tàu ở ga, nó giúp kỉ niệm có hình để đi cùng người ở lại lẫn người lên đường.

Nhịp thơ cũng góp phần làm đường khâu ấy hiện ra. Câu mở ‘Sân ga còn ngậm hơi đêm’ chậm, phủ một lớp tĩnh; đến câu có tiếng còi, các từ nối nhau thành một dòng dài hơn, như âm thanh đi xuyên qua sương. Khi đọc thành tiếng, có thể ngắt nhẹ sau ‘chiếc còi’, rồi để phần ‘khâu một đường mềm vào sương’ trôi liền. Đó là một phương án đọc giúp nghe được chuyển động, không phải cách ngắt duy nhất.

Bằng một liên tưởng ngắn, bài thơ đã cho âm thanh hình dáng, xúc giác và một hành động mang nghĩa tình cảm. ‘Chiếc còi’ báo chia xa, còn động tác ‘khâu’ tưởng tượng chống lại sự đứt lìa. Giá trị thẩm mĩ của hình ảnh nằm chính ở sức căng ấy: đoàn tàu vẫn đi, khoảng cách vẫn mở, nhưng trong cách con người cảm nhận, một sợi nối mềm vẫn còn chạy qua màn sương buổi sớm.