Nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam

Mở đầu. Trong nhiều câu chuyện, nhân vật có thể được giới thiệu là anh hùng trước khi hành động. Ở cảnh Lục Vân Tiên gặp bọn cướp, Nguyễn Đình Chiểu chọn cách khác: nhân vật xuất hiện giữa đường, thấy người bị hại rồi can thiệp ngay. Báo cáo này tìm hiểu chuỗi hành động và lời nói trong cảnh ấy nhằm trả lời câu hỏi: văn bản khắc hoạ quan niệm về người nghĩa hiệp như thế nào? Phạm vi chính là bốn câu mở đầu cảnh đánh cướp đã dẫn; một lời nói sau cuộc cứu người được dùng để đối chiếu. Khi làm bài chính thức, người viết phải bổ sung thông tin ấn bản và số trang mình sử dụng.

Cách đọc. Tôi lập hai nhóm dấu vết: động từ chỉ hành động và lời nói nêu đối tượng cần bảo vệ. Mỗi dấu vết được đọc trong trật tự diễn biến, sau đó đối chiếu với lời nhân vật về việc làm nghĩa. Cách làm này không nhằm kể lại toàn bộ cốt truyện hay khẳng định mọi đặc điểm của Vân Tiên; nó chỉ khảo sát cách nhân vật được dựng lên trong một tình huống thử thách.

Kết quả thứ nhất nằm ở nhịp hành động. Các động từ “ghé”, “bẻ”, “xông”, “kêu” nối nhau qua hai câu lục bát. Vân Tiên không mang sẵn vũ khí và cũng không có một đoạn cân nhắc lợi hại. Nhân vật dừng bên đường, bẻ cây làm gậy rồi trực tiếp bước vào nơi nguy hiểm. Vật dùng tạm càng làm nổi sự quyết đoán: điều thúc đẩy nhân vật không phải sự chuẩn bị để lập công, mà là việc bất bình đang diễn ra trước mắt. Tuy nhiên, từ đoạn này chỉ nên nói nhân vật hành động nhanh và trực tiếp trong cảnh cứu người; chưa thể suy ra Vân Tiên luôn không cân nhắc trong mọi tình huống.

Kết quả thứ hai đến từ lời cảnh cáo. Câu “Chớ quen làm thói hồ đồ hại dân” không đặt cuộc xung đột ở chuyện hơn thua giữa hai cá nhân. Đối tượng được nhắc tới là “dân” – những người đang chịu hậu quả của hành vi cướp phá. Nhờ đó, việc xông vào không chỉ cho thấy lòng can đảm; nó còn được định hướng bởi một phán đoán đạo lí: thói hại người phải bị ngăn lại. Hành động và lời nói nâng đỡ nhau: động từ tạo sức mạnh của cảnh, còn lời nhân vật gọi đúng điều khiến sức mạnh ấy được sử dụng.

Một lời quen thuộc ở phần sau, “Nhớ câu kiến ngãi bất vi / Làm người thế ấy cũng phi anh hùng”, giúp mở thêm lớp nghĩa. Nhân vật xem việc thấy nghĩa mà không làm là trái với cách sống của người anh hùng. Nếu chỉ đọc câu này, người viết dễ biến bài thành giải thích châm ngôn. Đặt nó sau chuỗi ghé – bẻ – xông – kêu, ta thấy quan niệm đã được thể hiện bằng lựa chọn trước khi được phát biểu thành lời. Vì vậy, “anh hùng” trong phạm vi cảnh này không phải danh hiệu tự trang sức; đó là trách nhiệm hành động khi người khác bị hại.

Bàn luận. Có thể có ý kiến cho rằng cách kể nhanh và phân tuyến thiện – ác rõ khiến nhân vật được lí tưởng hoá. Nhận xét ấy có cơ sở ở cấu trúc cảnh: bọn cướp hiện ra như lực lượng hại dân, còn Vân Tiên gần như không do dự. Nhưng “lí tưởng hoá” không có nghĩa nhân vật rỗng hoặc chỉ là lời dạy đạo lí. Chính chuỗi động từ cụ thể, vật dụng “bẻ cây làm gậy” và lời nói hướng tới người bị hại tạo cho quan niệm nghĩa hiệp một hình hài có thể nhìn thấy. Người đọc hôm nay không nhất thiết sao chép hành động xông vào nguy hiểm; điều có thể đối thoại là thái độ không thờ ơ và cách lựa chọn hành động phù hợp, an toàn trước bất công.

Kết luận. Trong cảnh được khảo sát, Nguyễn Đình Chiểu khắc hoạ người nghĩa hiệp trước hết bằng hành động nhanh, trực tiếp và bằng lời xác định rõ việc hại dân cần bị ngăn. Lời nói về “kiến ngãi” sau đó không đứng riêng như khẩu hiệu; nó gọi tên nguyên tắc đã hiện ra trong hành động. Kết quả cho thấy quan niệm nghĩa hiệp ở đây gắn sức mạnh cá nhân với trách nhiệm đối với người khác. Báo cáo còn giới hạn ở một cảnh và một nhóm dấu vết. Muốn bàn về toàn bộ hình tượng Lục Vân Tiên, cần khảo sát thêm cách nhân vật ứng xử khi gặp thất bại, được giúp đỡ và đối diện những quan hệ khác trong tác phẩm.

Tài liệu sử dụng. [1] Nguyễn Đình Chiểu, Lục Vân Tiên, ấn bản người học đang sử dụng, cần bổ sung người hiệu khảo/nhà xuất bản/năm/trang. [2] Chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018, phần chuyên đề lớp 11. Bản tham khảo cố ý để trống chi tiết ấn bản ở mục [1] nhằm nhắc người học không được bịa thông tin thư mục; khi nộp bài, phải thay bằng nguồn đã thật sự đọc.