Ngôn ngữ trong đời sống xã hội hiện đại

Mở đầu. Những cách nói như “ib”, “xin vía”, “deadline dí” hoặc emoji thường bị gom vào một nhận xét rất nhanh: hoặc sáng tạo, hoặc làm hỏng tiếng Việt. Báo cáo này chọn đường chậm hơn. Từ bộ 18 lượt lời mô phỏng do website biên soạn, tôi hỏi: các yếu tố mới đang thực hiện những chức năng nào và khi nào chúng cần được biên tập? Đây không phải dữ liệu thu từ học sinh thật, vì vậy kết quả chỉ mô tả bộ luyện tập, không đại diện cho một thế hệ.

Phương pháp. Tôi đánh dấu hai lớp. Lớp hình thức gồm viết tắt, vay mượn, kết hợp mới và emoji. Lớp chức năng gồm rút gọn, biểu lộ thái độ, tạo sắc thái nhóm và điều phối công việc. Một lượt lời có thể nhận nhiều mã: “deadline đang dí” vừa có từ vay mượn, vừa nhân hoá sức ép; “mang bản in 📄” vừa dùng chữ, vừa có dấu thị giác. Sau khi mã hoá, tôi so cách mỗi ví dụ hoạt động trong trò chuyện thân mật với yêu cầu của một thông báo chung.

Kết quả thứ nhất là khả năng rút gọn và tạo nhịp nhanh. “Ib mình” thay cho một yêu cầu dài hơn về kênh gửi; trong nhóm đã quen cách dùng, người nhận hiểu ngay thao tác. Tương tự, emoji tờ giấy giúp mắt bắt nhanh vật cần mang. Cái gọn ở đây có ích vì người nói và người nghe cùng chia sẻ quy ước. Nếu người nhận không biết “ib”, cùng sự rút gọn ấy lại trở thành một chướng ngại.

Kết quả thứ hai là chức năng biểu lộ thái độ và quan hệ. “Xin vía thuyết trình không run” biến nỗi lo thành một lời cầu may nhẹ nhàng; “để mình làm từng phần cho chill” hạ giọng căng thẳng bằng một từ vay mượn. Những lựa chọn này không chỉ chuyển thông tin. Chúng cho biết người nói muốn gần gũi, tự trào hoặc tạo cảm giác cùng nhóm. Vì thế, thay mọi từ mới bằng từ điển đôi khi giữ được nội dung nhưng làm mất giọng.

Kết quả thứ ba là nguy cơ mơ hồ hoặc loại trừ. Trong câu “Mai team mình combat thuyết trình”, combat tạo không khí như một trận đấu nhưng không cho biết nhiệm vụ. “Tối nay chốt lẹ” thiếu mốc giờ và người nhận bản. Khi văn bản điều phối nhiều người, sự thân mật không thể thay thông tin cần kiểm. Người chưa quen tiếng Anh cũng có thể bị đặt ra ngoài cuộc trò chuyện dù họ vẫn là thành viên có trách nhiệm trong nhóm.

Bàn luận. Các ví dụ cho thấy yếu tố mới không tự mang nhãn tốt hoặc xấu. Giá trị của chúng xuất hiện trong quan hệ giữa mục đích, người nhận và kênh. Trong trò chuyện bạn bè, viết tắt hay từ vay mượn có thể tạo tốc độ, hài hước và bản sắc. Trong thông báo, đơn đăng kí hoặc nội dung liên quan an toàn, người viết cần ưu tiên nghĩa rõ, thời hạn và người thực hiện. Biên tập không nhất thiết xoá sạch cái mới: có thể giữ một từ tạo không khí nhưng viết đầy đủ phần hành động.

Kết luận. Trong bộ 18 lượt lời mô phỏng, các yếu tố mới nổi bật ở ba việc: làm gọn thao tác, biểu lộ thái độ và tạo cảm giác thuộc về nhóm. Chính những đặc điểm ấy có thể gây khó hiểu khi quy ước không được chia sẻ hoặc khi kênh cần trách nhiệm rõ. Nguyên tắc dùng có trách nhiệm là hỏi bốn câu trước khi gửi: người nhận có hiểu không; từ này giúp gì; phần việc đã rõ chưa; nếu hiểu sai thì hậu quả gì? Báo cáo còn giới hạn vì dữ liệu ít và do người biên soạn tạo. Một nghiên cứu tiếp theo có thể dùng bài viết công khai, ẩn danh và ghi thời điểm; không lấy tin nhắn riêng khi chưa có sự đồng thuận.

Nguồn dữ liệu: “Mười tám lượt lời, không phải tiếng nói của cả Gen Z”, ngữ liệu mô phỏng, Ước Mơ Lớn, 2026. Nguồn chương trình: Chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018, yêu cầu chuyên đề lớp 11. Không có phát ngôn của học sinh thật trong báo cáo này.