Đọc, viết và giới thiệu một tác giả văn học

“Những điều trông thấy mà đau đớn lòng” thường được đọc như một lời mở đầu cho Truyện Kiều. Đặt câu thơ cạnh sự nghiệp Nguyễn Du, tôi còn thấy một lối vào để hiểu tác giả: trước khi nói một điều lớn về con người, tiếng thơ bắt đầu từ việc nhìn đời. Bài giới thiệu này không tham vọng tóm hết Nguyễn Du. Nó chọn một nét trung tâm – cái nhìn nhiều lần hướng về thân phận bị tổn thương – rồi kiểm nét ấy qua một số câu thơ và dữ kiện sự nghiệp.

Nguyễn Du (1765–1820), tên chữ Tố Như, hiệu Thanh Hiên, sinh tại Thăng Long và có quê gốc ở Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Ông sống qua một giai đoạn lịch sử nhiều biến động cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX. Bối cảnh ấy đáng biết vì nó đặt đời người trước nhiều đổi thay, nhưng không nên dùng như chiếc chìa khoá mở được mọi câu thơ. Giữa đời tác giả và tác phẩm còn có thể loại, truyền thống, hư cấu, lựa chọn ngôn ngữ và trí tưởng tượng nghệ thuật.

Sự nghiệp Nguyễn Du cho thấy phạm vi sáng tác rộng hơn một tên sách. Ở chữ Nôm, Truyện Kiều và Văn tế thập loại chúng sinh là những tác phẩm thường được nhắc tới. Ở chữ Hán có Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm và Bắc hành tạp lục. Một bài giới thiệu ngắn không thể đọc thay tất cả. Việc nêu bản đồ này nhằm nhắc người đọc rằng nhận xét về phong cách cần được kiểm trên nhiều phần của sự nghiệp; trong phạm vi bài mẫu, Truyện Kiều chỉ là điểm xuất phát quen thuộc.

Bốn câu mở đầu Truyện Kiều đi từ “trăm năm trong cõi người ta” tới “những điều trông thấy mà đau đớn lòng”. Tầm nhìn mở rộng ở “cõi người ta”, nhưng cảm xúc không trôi trong lời triết lí lạnh. Cụm “trông thấy” đặt nỗi đau sau một hành vi chứng kiến: chủ thể nhìn những đổi thay và nghịch cảnh rồi mới cất lời. Vì thế, câu thơ gợi một tư thế nghệ thuật đáng chú ý: suy tư về quy luật đời sống vẫn đi cùng cảm giác xót xa trước điều con người phải chịu.

Ở câu “Đau đớn thay phận đàn bà / Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung”, cảm xúc lại mở từ một số phận trong truyện ra một nhóm người. Từ “thay” tạo giọng cảm thán; “lời chung” đưa nỗi đau vượt khỏi một cá nhân. Nếu chỉ tách hai câu này, ta có thể vội nói Nguyễn Du chỉ nhìn phụ nữ qua định mệnh “bạc mệnh”. Nhưng đặt trong câu chuyện nhiều lựa chọn, tổn thương và phẩm giá của Thuý Kiều, lời thương trở thành một phần của cái nhìn phức tạp hơn về con người. Đây là chỗ bài giới thiệu cần mời người đọc trở lại toàn văn, không dùng câu danh tiếng để đóng ý nghĩa.

Từ hai dấu vết, có thể nêu một giả thuyết về phong cách: Nguyễn Du có khả năng đưa nỗi đau riêng vào một suy tư nhân sinh rộng, đồng thời làm suy tư ấy có giọng và có hình qua tiếng Việt giàu nhịp điệu. Tuy nhiên, hai đoạn Truyện Kiều chưa đủ đại diện toàn bộ sáng tác chữ Nôm và chữ Hán. Muốn làm nhận định vững hơn, người học cần đọc thêm cách tác giả nhìn những con người khác, so sự thay đổi giọng điệu giữa các thể loại và đối chiếu với nghiên cứu có nguồn.

Đóng góp của Nguyễn Du không chỉ nằm ở việc một tác phẩm được nhiều thế hệ biết tên. Truyện Kiều cho thấy sức biểu đạt lớn của thể lục bát và tiếng Việt văn học trong việc kể chuyện, khắc hoạ nội tâm, tạo đối thoại giữa số phận cá nhân với câu hỏi về tài, mệnh, tình và công lí. Việc UNESCO cùng cộng đồng quốc tế tham gia kỉ niệm 250 năm ngày sinh Nguyễn Du là một dữ kiện về tầm ảnh hưởng; nó không thay nhiệm vụ đọc. Danh tiếng chỉ có ý nghĩa khi dẫn ta trở lại chữ.

Có lẽ cách gần Nguyễn Du tốt nhất không phải thuộc một chuỗi lời ca ngợi, mà là chọn một đoạn, đọc chậm và hỏi: tác giả đã nhìn con người từ đâu, đặt tiếng đau ở chữ nào, mở một số phận thành vấn đề chung bằng cách nào? Từ những câu hỏi ấy, chân dung tác giả sẽ hiện dần qua tác phẩm thay vì đứng xa trên một bục tượng. Bài viết này mới mở một cửa từ Truyện Kiều; các tập thơ chữ Hán và Văn tế thập loại chúng sinh còn là những cánh cửa cần đọc tiếp.

Nguồn cần ghi khi nộp bài: [1] ấn bản Truyện Kiều người học thực sự sử dụng, đủ người hiệu khảo/nhà xuất bản/năm/trang; [2] nguồn chính thức về Khu lưu niệm và dữ kiện Nguyễn Du tại Nghi Xuân, Hà Tĩnh; [3] Chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018; [4] công trình nghiên cứu về phong cách Nguyễn Du mà người học đã đọc. Không điền một tên tài liệu nếu chưa kiểm được bản và nội dung.