Phong cách là cách nhìn thành hình

‘Phòng đợi của mùa mưa’ và ‘Bản đồ không có hướng bắc’ đều là thơ tự biên soạn, cùng đưa người đọc vào một trạng thái thiếu vắng mà không gọi tên cảm xúc bằng những lời trực tiếp. Một bài giữ các vật rất gần đời sống — ghế nhựa, bảng số, tờ phiếu — rồi làm chúng đổi nghĩa trong thời gian chờ. Bài kia để đồng hồ, ngôi nhà, bản đồ và la bàn bước vào một chuỗi liên tưởng khác thường. So sánh cách tổ chức hình ảnh cho thấy hai con đường của thơ hiện đại: quan sát cái quen đến lúc nó hé lộ một tầng nghĩa khác, hoặc làm cái quen biến dạng để diễn tả điều khó nói thẳng.

Ở ‘Phòng đợi của mùa mưa’, không gian được dựng bằng những chi tiết có thể nhìn và nghe. Vũng sáng trên ghế, màn hình báo số, chiếc mũ bảo hiểm và tiếng mưa đều thuộc một phòng đợi cụ thể. Nhưng câu ‘ngủ qua ba lượt tên mình’ đã khiến việc chờ không còn chỉ là thời lượng. Tên được gọi mà người mang tên không đáp, con người như chậm hơn chính lượt của mình. Cách nói vẫn dựa vào một cảnh bình thường, chỉ nghiêng nhẹ để lộ cảm giác mệt mỏi và bị quy trình giữ lại.

Cấu tứ bài thơ chuyển động khi bé gái vẽ mặt trời sau tờ phiếu. Màu vàng ‘tô quá tay’ vượt khỏi vòng tròn và chạm vào số thứ tự của mẹ. Một lỗi tô màu nhỏ trở thành khả năng phá đường biên của sự chờ đợi. Đến cuối, vệt vàng được nhìn như con đường ‘chưa biết dẫn vào hay dẫn về’. Bài thơ không hứa hẹn kết quả; nó chỉ đặt cạnh nỗi lo một hình ảnh có thể mở. Hi vọng vì vậy không ồn ào, cũng không giả vờ chắc chắn.

‘Bản đồ không có hướng bắc’ rời xa logic quan sát thông thường hơn. Đêm gấp thành hạc giấy, giờ rơi khỏi mặt số, ngôi nhà mang giày cha đi ra biển. Những việc ấy không xảy ra theo quy luật vật lí, nhưng chúng không phải chuỗi hình ảnh vô cớ. Đồng hồ, căn bếp chưa ai về, đôi giày, mùa hè trong ngăn kéo và bàn tay chỉ đường cùng quy tụ quanh một người vắng mặt. Logic của bài không nằm ở cốt truyện; nó nằm ở trường liên tưởng thời gian–ngôi nhà–người cha.

Nếu bài thứ nhất mở từ chữ ‘ĐỢI’ chớp tắt tới một con đường chưa biết hướng, bài thứ hai đi từ chiếc đồng hồ mất giờ tới la bàn mất hướng. Cả hai đều dùng vật để thay lời cảm xúc và đều từ chối một kết thúc kín. Tuy nhiên, ‘Phòng đợi của mùa mưa’ giữ người đọc trong một cảnh chung, nơi nhiều người cùng nhìn vệt màu. ‘Bản đồ không có hướng bắc’ đi sâu vào không gian kí ức của một chủ thể, nơi vật này hóa sang vật khác theo liên tưởng riêng.

Sự khác nhau ấy tạo hai sắc độ thiếu vắng. Ở phòng đợi, người chưa xuất hiện có thể ở sau cánh cửa; trạng thái chờ còn gắn với một kết quả phía trước. Trong bài về bản đồ, bàn tay ‘từng chỉ đường’ thuộc về quá khứ; phương hướng không chỉ chưa tới mà đã mất một điểm tựa. Dẫu vậy, câu cuối không hoàn toàn đóng lại trong tuyệt vọng. Việc nhớ được bàn tay cũng là giữ một dấu chỉ, dù chiếc la bàn không còn hoạt động như cũ.

Hai bài thơ cho thấy phong cách không nằm ở việc dùng ‘hình ảnh lạ’ nhiều hay ít. Nó hiện ra trong cách một hệ hình ảnh được lựa chọn, nối lại và đưa tới kết thúc. Một bài biến đổi rất nhẹ các vật đời thường; một bài xây chuỗi biến hình gần tượng trưng, siêu thực. Trong phạm vi hai văn bản, cả hai cùng thuyết phục ở sự tiết chế: không kể hộ người đọc một câu chuyện tiểu sử, không giải nghĩa biểu tượng thay người đọc, nhưng vẫn đặt đủ dấu hiệu để mỗi cách hiểu phải có nơi bám vào.