- Nhận ra lời thoại, chỉ dẫn sân khấu, tình huống và xung đột trong văn bản kịch.
- Phân biệt sự kiện, trải nghiệm, lời kể và bình luận của người viết trong kí.
- Đánh giá được độ tin cậy của bằng chứng, biết hạ mức kết luận khi nguồn còn giới hạn.
NGỮ VĂN 6–12 • ĐỌC CÓ BẰNG CHỨNG • VIẾT CÓ TIẾNG NÓI RIÊNGTHPT • PHẢN BIỆN & NGHỊ LUẬN • TỰ BIÊN SOẠN
ƯỚC MƠ LỚNXƯỞNG ĐỌC & VIẾT
Trang chủNGỮ VĂN 12 • CHƯƠNG 3 • ĐÃ THẨM ĐỊNH NỘI DUNG
Hài kịch • Phóng sự • Nhật kí • Hồi kí
Chứng từ, tiếng cười và trách nhiệm kể
Làm sao kể một việc có thật hoặc tạo tiếng cười mà không bóp méo con người và sự việc?
Chương học đặt hài kịch cạnh phóng sự, nhật kí và hồi kí để thấy nghệ thuật luôn đi cùng trách nhiệm. Học sinh đọc xung đột và lời mỉa trong cảnh hài; tách quan sát, lời chứng, dữ liệu, kí ức và bình luận trong văn bản phi hư cấu; từ đó biết viết, nói có căn cứ mà không làm con người thật thành đạo cụ cho một kết luận có sẵn.
- Phân tích tình huống, xung đột, hành động và ngôn ngữ tạo tiếng cười trong hài kịch.
- Nhận ra nói mỉa, nghịch ngữ và khoảng cách giữa lời tuyên bố với hành động.
- Phân biệt quan sát tại chỗ, lời chứng, dữ liệu, kí ức, suy đoán và bình luận trong phóng sự, nhật kí, hồi kí.
- Đánh giá trách nhiệm của người kể: kiểm nguồn, xin phép, bảo vệ người liên quan, sửa sai và công khai giới hạn.
- Viết bài đánh giá văn bản phi hư cấu và chuyển một nhận định thành bài phát biểu có mở–thân–kết, phản đề và lời kêu gọi vừa sức.
PHÒNG ĐỌC • 3 NGỮ LIỆU CÓ RANH GIỚI NGUỒN
Đọc một lượt, rồi mới mở câu hỏi
Không sao chép sách giáo khoa. Mỗi ngữ liệu chỉ mở đúng thao tác của lớp 12 và ghi rõ ranh giới thể loại, nguồn dân gian hoặc phần tự biên soạn.
ĐỌC 1 • CẢNH HÀI KỊCH TỰ BIÊN SOẠN01
Cuộc họp đúng giờ bắt đầu muộn
Cảnh kịch do website tự biên soạn. Trường, câu lạc bộ và nhân vật đều hư cấu; tiếng cười nhắm vào sự chênh lệch giữa khẩu hiệu với hành động, không nhằm chế giễu một cá nhân hay cơ sở có thật.
[Phòng sinh hoạt câu lạc bộ. Trên tường là tấm băng-rôn: ‘TUẦN LỄ ĐÚNG GIỜ — BẮT ĐẦU LÚC 8 GIỜ’. Đồng hồ chỉ 8 giờ 27. Vân, thư kí, ngồi trước ba hàng ghế trống.] VÂN: Em xin phép ghi biên bản: cuộc họp chưa bắt đầu vì đang chờ người chủ trì đến để nhắc mọi người không được đến muộn.
[Thầy Quang chạy vào, tay cầm cuộn dây điện.] THẦY QUANG: Thầy đến từ tám giờ kém năm, nhưng phải đi tìm máy chiếu để chiếu bài ‘Tác hại của việc mất thời gian’. VÂN: Vậy em ghi thầy có mặt lúc tám giờ kém năm hay tám giờ hai mươi tám? THẦY QUANG: Ghi theo tinh thần, đừng máy móc theo đồng hồ.
[Nam, trưởng câu lạc bộ, bước vào cùng một chiếc bánh kem có chữ ‘8:00’.] NAM: Em xin lỗi. Tiệm bánh giao trễ, mà không có bánh thì ảnh khai mạc thiếu trang trọng. VÂN: Mình có thể khai mạc trước, ăn bánh sau. NAM: Không được. Tuần lễ đúng giờ phải có một khởi đầu hoàn hảo. VÂN: Vì chờ hoàn hảo nên ta muộn nửa giờ? NAM: Em đừng nhìn vấn đề theo hướng tiêu cực.
[Máy chiếu bật. Dòng chữ hiện lên: ‘ĐÚNG GIỜ LÀ TÔN TRỌNG NGƯỜI KHÁC’. Mọi người im lặng nhìn ba phụ huynh đã ngồi chờ ngoài cửa từ tám giờ.] THẦY QUANG: Ta thống nhất chụp ảnh trước rồi rút kinh nghiệm sau. VÂN: Em đề nghị chụp cả đồng hồ. NAM: Đồng hồ hôm nay chạy nhanh. [Vân bước tới, xoay mặt đồng hồ về phía khán giả. Kim giây vẫn chạy bình thường. Đèn tắt.]
Ba câu hỏi đáng hỏi
1Xung đột gây cười của cảnh kịch nằm ở đâu?+
Gợi đường: Đặt khẩu hiệu, mục tiêu tuần lễ cạnh thời gian và lựa chọn thực tế của nhân vật.
Đáp án tham khảo: Các nhân vật tổ chức tuần lễ đúng giờ nhưng liên tục trì hoãn để tìm máy chiếu, đợi bánh và chụp ảnh. Họ nói về tôn trọng thời gian trong khi để người khác chờ. Xung đột giữa lời tuyên bố và hành động tạo trục tiếng cười.
2Câu ‘ghi theo tinh thần, đừng máy móc theo đồng hồ’ vừa buồn cười vừa đáng phê phán vì sao?+
Gợi đường: Xem nhân vật dùng một lí lẽ có vẻ linh hoạt để làm gì với dữ kiện giờ đến.
Đáp án tham khảo: Thầy Quang biến ‘tinh thần’ thành cách sửa giờ có mặt theo ý mình, dù biên bản cần thời điểm thực. Lời nói có vẻ chống máy móc nhưng thực chất né trách nhiệm; tiếng cười làm lộ việc dùng ngôn từ đẹp để che một dữ kiện bất lợi.
3Động tác xoay đồng hồ về phía khán giả có tác dụng sân khấu nào?+
Gợi đường: So sánh lời Nam nói đồng hồ chạy nhanh với điều khán giả nhìn thấy.
Đáp án tham khảo: Đạo cụ đồng hồ trực tiếp bác lời đổ lỗi của Nam mà không cần Vân tranh cãi thêm. Khán giả được đặt vào vị trí tự kiểm chứng sự chênh lệch giữa lời nói và thực tế, nên tiếng cười khép lại bằng một bằng chứng nhìn thấy.
ĐỌC 2 • PHÓNG SỰ MÔ PHỎNG02
Bốn giờ ở trạm vá xe dưới chân cầu
Bài phóng sự do website tự biên soạn; địa điểm, nhân vật, số liệu và lời nói đều hư cấu để luyện thao tác đọc. Các con số dưới đây chỉ có giá trị trong thế giới văn bản, tuyệt đối không dùng như dữ liệu giao thông hoặc hoạt động thiện nguyện ngoài đời.
Sáu giờ mười lăm, dưới chân cầu Mây, ông Hậu dựng tấm bảng ‘Vá xe miễn phí từ 6 giờ đến 10 giờ’. Trên bàn có một hộp miếng vá, hai bơm tay, một bình nước và cuốn sổ kẻ bốn cột: giờ đến, loại xe, tình trạng, cách xử lí. Tôi đứng cạnh trạm trong bốn giờ, ghi được 17 lượt dừng; 11 xe được bơm hoặc vá, 4 người chỉ hỏi đường, 2 trường hợp được khuyên mang xe đến cửa hàng vì lốp rách lớn.
Người đầu tiên là chị Liên, công nhân ca sáng. Chị nói bánh sau non hơi từ tối nhưng chưa kịp sửa. Ông Hậu tìm một mảnh kim loại nhỏ trong lốp, vá rồi yêu cầu chị chạy chậm đến cuối ngày và kiểm tra lại. ‘Miễn phí không có nghĩa là sửa được mọi hỏng hóc’, ông nói. Tôi ghi câu ấy sau khi hỏi ông có đồng ý cho trích tên; ông gật đầu.
Lúc tám giờ, ba học sinh dừng lại cùng lúc. Một em kể tuần trước trạm đã giúp ‘cả trăm người’. Sổ của ông Hậu không có số liệu tuần trước vì mưa làm ướt hai trang. Tôi không dùng lời kể ấy để cộng thành tổng lượt phục vụ. Thay vào đó, tôi ghi đúng điều có thể kiểm trong buổi sáng đang quan sát và chú thích phần dữ liệu bị thiếu.
Chín giờ ba mươi lăm, một người giao hàng từ chối cho ghi tên nhưng đồng ý kể rằng ông từng mất nửa buổi làm vì thủng lốp. Tôi chỉ ghi nghề và lời kể sau khi bỏ chi tiết có thể nhận diện tuyến giao hàng. Quyết định ấy làm câu chuyện kém ‘đậm chân dung’ hơn, nhưng giữ đúng điều người nói đã cho phép.
Mười giờ, ông Hậu thu bảng. Cuốn sổ cho biết trạm đã xử lí 11 xe trong buổi sáng; nó không cho biết mô hình này có giảm tai nạn, có hoạt động đều mỗi ngày hay người được giúp thay đổi cuộc sống ra sao. Bốn giờ quan sát đủ để kể một công việc cụ thể, chưa đủ để dựng một câu chuyện lớn về ‘người hùng thầm lặng’. Tôi rời chân cầu với một con số nhỏ, ba lời nói đã xin phép và hai khoảng trống được giữ nguyên.
Ba câu hỏi đáng hỏi
1Con số 17 lượt và 11 xe được hình thành trong phạm vi nào?+
Gợi đường: Nêu thời gian, địa điểm, cách ghi và điều con số không đại diện.
Đáp án tham khảo: Người viết đứng tại trạm dưới chân cầu Mây từ 6 giờ 15 đến 10 giờ, ghi các lượt vào sổ trong buổi sáng ấy. Con số chỉ mô tả lần quan sát này; không đại diện cho mọi ngày, không chứng minh hiệu quả an toàn giao thông hay quy mô hoạt động lâu dài.
2Vì sao người viết không dùng lời ‘cả trăm người’ làm số liệu?+
Gợi đường: Xem ai nói, người ấy dựa vào gì và nguồn đối chiếu gặp vấn đề nào.
Đáp án tham khảo: Đó là lời nhớ của một học sinh, không có cách đếm hay mốc rõ. Sổ tuần trước lại mất hai trang vì ướt. Người viết giữ lời kể như một dấu hiệu cần kiểm nhưng không biến nó thành số liệu tổng.
3Việc bỏ chi tiết nhận diện người giao hàng có làm phóng sự kém trung thực không?+
Gợi đường: Phân biệt sửa nội dung lời kể với bảo vệ danh tính theo sự đồng ý của nguồn.
Đáp án tham khảo: Không. Người viết vẫn giữ nghề và nội dung đã được phép, đồng thời nói rõ đã bỏ chi tiết nhận diện. Bảo vệ nguồn và công khai cách xử lí giúp văn bản có trách nhiệm; trung thực không đồng nghĩa công bố mọi thông tin riêng tư.
ĐỌC 3 • NHẬT KÍ VÀ HỒI KÍ MÔ PHỎNG03
Cùng một buổi nước rút, hai lần nhớ
Hai văn bản do website tự biên soạn. Bản nhật kí được giả định viết trong ngày xảy ra sự việc; bản hồi kí được giả định viết sau hai mươi năm. Nhân vật, địa điểm và biến cố đều hư cấu.
[Nhật kí, ngày 18 tháng 10] Nước rút lúc gần trưa. Tôi và Hưng kéo chiếc tủ gỗ khỏi lớp, chân tủ bung ra ngay ngoài cửa. Cô Mai bảo cứ để sách ướt sang một bên, đừng phơi dưới nắng gắt. Tôi cáu vì Hưng làm rơi hộp ảnh của lớp, hai đứa không nói với nhau đến chiều. Bốn giờ, cậu ấy quay lại, đưa tôi ba tấm ảnh đã lau sạch. Tôi vẫn chưa xin lỗi.
[Hồi kí, viết sau hai mươi năm] Trong trí nhớ của tôi, buổi nước rút luôn có một vệt nắng nghiêng qua hành lang và Hưng là người quay lại đầu tiên. Nhưng khi đọc lại trang nhật kí cũ, tôi thấy mình đã viết ‘gần trưa’, không hề nhắc nắng, và cả hai chúng tôi cùng kéo tủ. Có lẽ kí ức đã dồn nhiều giờ vào một cảnh sáng hơn, đồng thời trao cho Hưng vai trò đẹp đẽ hơn để bù cho điều tôi ân hận.
Tôi còn nhớ mình đã xin lỗi Hưng ngay bên hộp ảnh. Trang nhật kí lại ghi ‘vẫn chưa xin lỗi’. Không còn ai giữ được thời điểm chính xác: Hưng mất cách đây sáu năm, cô Mai cũng không nhớ cuộc cãi vã. Vì vậy tôi không sửa trang cũ, cũng không khẳng định hồi ức hiện tại đúng hơn. Điều tôi chắc là ba tấm ảnh còn nằm trong album, mép giấy nhăn vì nước, và tên Hưng được viết ở mặt sau bằng nét chữ của tôi.
Nếu kể buổi ấy như một bài học trọn vẹn về tình bạn, tôi sẽ làm nó dễ nghe hơn đời thật. Hai đứa đã giận nhau; tôi có thể đã xin lỗi muộn hơn nhiều; trí nhớ đã thay đổi cách ánh sáng đi vào hành lang. Hồi kí của tôi không trả lại nguyên vẹn ngày 18 tháng 10. Nó chỉ cho thấy tôi hôm nay đang cố hiểu người mình từng là bằng một trang giấy cũ, ba tấm ảnh và những chỗ không còn ai xác nhận.
Ba câu hỏi đáng hỏi
1Nhật kí và hồi kí khác nhau trước hết ở vị trí thời gian nào?+
Gợi đường: Nêu lúc viết so với biến cố và hệ quả đối với thông tin, suy ngẫm.
Đáp án tham khảo: Nhật kí được giả định viết ngay trong ngày nên giữ cảm xúc, việc cụ thể và điều người viết lúc ấy chưa giải quyết. Hồi kí viết sau hai mươi năm, có khoảng cách để tự đánh giá và đối chiếu, nhưng kí ức cũng đã chọn lọc, sắp xếp lại.
2Người viết phát hiện kí ức đã thay đổi bằng những chênh lệch nào?+
Gợi đường: So ánh sáng, người quay lại, việc kéo tủ và thời điểm xin lỗi.
Đáp án tham khảo: Hồi ức có vệt nắng và Hưng như người quay lại đầu tiên, trong khi nhật kí không nhắc nắng và ghi cả hai cùng kéo tủ. Người viết nhớ đã xin lỗi ngay, còn nhật kí ghi đến chiều vẫn chưa xin lỗi. Các chênh lệch làm lộ sự tái tạo của kí ức.
3Ba tấm ảnh có vai trò gì trong việc kể?+
Gợi đường: Phân biệt điều vật chứng xác nhận và điều nó không xác nhận.
Đáp án tham khảo: Ảnh còn thật, mép nhăn vì nước và tên Hưng ở mặt sau xác nhận một phần liên hệ giữa người kể, Hưng và buổi ngập. Nhưng chúng không cho biết ai kéo tủ trước, có nắng hay lời xin lỗi xảy ra lúc nào. Vật chứng giúp neo câu chuyện, không giải quyết mọi khoảng trống.
TIẾNG VIỆT TRONG NGỮ CẢNH
Học ngay nơi chữ tạo nghĩa
Nhận diện chỉ là bước đầu. Mỗi mục đều buộc thử thay, so nghĩa hoặc sửa cách dùng.
Nói mỉa và tiếng cười có đích
Trong hài kịch, lời có vẻ khen hoặc hợp lí có thể bị tình huống và hành động lật ngược. Phân tích cần nêu đối tượng bị phê phán là thói quen, mâu thuẫn hay cách nghĩ nào; không đồng nhất tiếng cười với làm nhục nhân vật.
- ‘Ghi theo tinh thần, đừng máy móc theo đồng hồ’ nghe linh hoạt nhưng dùng để né giờ đến thực tế.
- Tấm bảng ‘Đúng giờ là tôn trọng người khác’ chiếu trước những người đang phải chờ tạo nghịch cảnh gây cười.
- Nói mỉa hiệu quả khi người đọc thấy độ chênh; giải thích quá dài ngay trong lời thoại có thể làm tiếng cười tắt.
Dẫn lời và ghi nguồn: ai nói, nói khi nào?
Lời dẫn trực tiếp giữ cách nói nhưng cần chính xác, ngữ cảnh và sự đồng ý khi liên quan người thật. Lời dẫn gián tiếp cho phép rút gọn nhưng không được đổi mức độ chắc chắn hay thái độ của người nói.
- Ông Hậu nói trực tiếp: ‘Miễn phí không có nghĩa là sửa được mọi hỏng hóc’.
- Dẫn gián tiếp: Ông Hậu lưu ý trạm chỉ xử lí được những hỏng hóc phù hợp.
- Không đổi ‘tôi nghĩ’ thành ‘ông khẳng định’; việc ấy làm lời nguồn chắc hơn nguyên bản.
Mức độ trang trọng và trách nhiệm với người được kể
Phóng sự, nhật kí, hồi kí có thể dùng giọng gần gũi, nhưng khi công bố cần cân nhắc quyền riêng tư, cách gọi và hậu quả. Trang trọng không phải làm lạnh con người; đó còn là gọi đúng, không chế giễu, không suy đoán động cơ như sự thật.
- Người giao hàng không cho ghi tên thì có thể ẩn danh và công khai việc ẩn danh.
- ‘Người được phỏng vấn cho biết…’ phù hợp khi báo cáo; nhật kí riêng có thể dùng giọng trực tiếp hơn.
- Một biệt danh gây tổn thương không nên giữ chỉ vì ‘nhân vật đã nói thế’.
XƯỞNG VIẾT • KHÔNG HỌC THUỘC VĂN MẪU
Viết bài đánh giá một văn bản phi hư cấu
Viết khoảng 700 chữ đánh giá ‘Bốn giờ ở trạm vá xe dưới chân cầu’ theo ba tiêu chí: khả năng kiểm chứng, cách đưa con người vào câu chuyện và giới hạn kết luận. Ghi rõ đây là phóng sự mô phỏng với dữ liệu hư cấu.
- 1Định vị văn bản
- 2Công khai tiêu chí
- 3Kiểm dữ kiện
- 4Soi cách kể người
- 5Xét giới hạn
- 6Nêu điểm cần bổ sung
- 7Đánh giá
DÀN Ý CÓ NHIỆM VỤ
Mỗi phần phải làm một việc
01Mở: xác định văn bản mô phỏng và nhận định đánh giá có mức độ.
02Tiêu chí 1: thời gian, cách đếm, phân loại lượt, xử lí dữ liệu thiếu và lời ‘cả trăm người’.
03Tiêu chí 2: xin phép dẫn tên, ẩn danh có chủ đích, giữ con người trong hành động cụ thể.
04Tiêu chí 3: kết luận chỉ thuộc bốn giờ quan sát; không suy thành hiệu quả an toàn hay câu chuyện người hùng.
05Giới hạn: một buổi, một người quan sát, chưa đối chiếu người được giúp hoặc hồ sơ dài hạn.
06Kết: đánh giá độ đáng tin đến từ cả điều bài viết nói và điều nó từ chối nói quá.
BẢN THAM KHẢO CÓ CHÚ GIẢI
Bản tham khảo: Một con số nhỏ nhưng có địa chỉ
Đọc để nhìn quyết định viết. Không chép câu và không coi đây là đáp án duy nhất.
‘Bốn giờ ở trạm vá xe dưới chân cầu’ là bài phóng sự mô phỏng; địa điểm, nhân vật và số liệu đều hư cấu để luyện đọc. Trong phạm vi ấy, văn bản tạo được cảm giác đáng tin không phải nhờ một câu chuyện phi thường, mà nhờ cho người đọc biết người viết đứng ở đâu, trong bao lâu, đã đếm thế nào và dừng kết luận ở điểm nào. Ba tiêu chí cần xem xét là khả năng kiểm chứng, cách đối xử với người được kể và sự trung thực về giới hạn.
Trước hết, con số trong bài có địa chỉ rõ. Người viết quan sát từ 6 giờ 15 đến 10 giờ tại một trạm, ghi 17 lượt dừng và phân 11 xe được xử lí, 4 người hỏi đường, 2 trường hợp phải chuyển nơi khác. Việc phân loại giúp người đọc không hiểu nhầm mọi lượt dừng đều là một xe được vá miễn phí. Thời gian và cách đếm được công khai, nên con số 11 có thể được hiểu đúng là kết quả của buổi sáng ấy, không phải thành tích trung bình mỗi ngày.
Văn bản còn cho thấy một thao tác quan trọng khi gặp dữ liệu hấp dẫn nhưng yếu. Lời học sinh nói trạm đã giúp ‘cả trăm người’ có thể làm câu chuyện lớn hơn, song không có cách đếm và sổ tuần trước bị mất hai trang. Người viết không xóa lời kể; họ giữ nó như điều đã nghe nhưng từ chối cộng thành tổng. Sự phân biệt ấy ngăn lời chứng cá nhân khoác áo số liệu.
Con người trong bài cũng không bị dùng như vật trang trí cảm xúc. Với ông Hậu, người viết xin phép trước khi trích tên. Với người giao hàng, bài giữ nghề và nội dung được đồng ý nhưng bỏ chi tiết nhận diện. Việc ẩn bớt có thể làm chân dung ít sắc cạnh hơn, song tôn trọng giới hạn nguồn đã đặt ra. Đáng chú ý, ông Hậu hiện ra qua hành động kiểm lốp, lời cảnh báo và việc khuyên mang xe tới cửa hàng khi hỏng nặng; bài không gắn cho ông một chuỗi phẩm chất lớn hơn những gì đã quan sát.
Giá trị đáng kể nhất nằm ở đoạn kết tự khóa phạm vi. Cuốn sổ cho biết 11 xe được xử lí, nhưng không chứng minh trạm làm giảm tai nạn, hoạt động đều hằng ngày hay thay đổi cuộc sống người đi đường. Những câu phủ định ấy không làm bài phóng sự yếu đi. Trái lại, chúng chỉ ranh giới giữa quan sát ngắn hạn và đánh giá tác động — hai việc cần những loại dữ liệu khác nhau.
Dẫu vậy, bài vẫn có giới hạn. Chỉ một người quan sát trong bốn giờ nên khả năng bỏ sót chưa được kiểm tra. Văn bản chưa phỏng vấn lại người đã sửa xe, chưa đối chiếu sổ nhiều ngày và chưa hỏi cơ quan quản lí về điều kiện an toàn khi đặt trạm dưới chân cầu. Nếu mục tiêu chỉ là kể một buổi làm việc, những thiếu hụt ấy có thể chấp nhận; nếu muốn đề xuất nhân rộng mô hình, chúng trở thành phần bắt buộc phải bổ sung.
Trong tư cách ngữ liệu luyện đọc, bài phóng sự thuyết phục nhờ giữ được tỉ lệ giữa cảnh sống động và kỉ luật nguồn. Người viết không giấu trang sổ mất, không biến lời ‘cả trăm’ thành số, không công bố điều người giao hàng từ chối và không dựng ông Hậu thành anh hùng chỉ sau một buổi. Độ tin cậy vì vậy nằm cả ở những gì được kể lẫn những điều được chủ động để trống. Một con số nhỏ, nếu có thời gian, cách đếm và giới hạn rõ, có giá trị hơn một con số lớn không ai lần lại được.
Chuyển nhận định thành bài phát biểu
Soạn bài phát biểu 4–5 phút cho buổi sinh hoạt lớp với chủ đề: ‘Kể chuyện về người thật cần đi cùng trách nhiệm’. Dùng một tình huống trong chương nhưng không biến bài nói thành bản tóm tắt.
- 01Mở bằng một tình huống hoặc câu hỏi gần người nghe.
- 02Nêu luận đề trong một câu.
- 03Triển khai hai lí do có bằng chứng.
- 04Trình bày công bằng ý kiến ‘chỉ kể chuyện tốt thì không hại ai’.
- 05Đề xuất ba hành động vừa sức.
- 06Kết bằng lời mời kiểm tra trước khi đăng, không hô khẩu hiệu chung.
TỰ BIÊN TẬP • Ý → MẠCH → CÂU → CHỮÔ đánh dấu chỉ giúp tự kiểm trên thiết bị này; website không lưu hay tuyên bố bài đã đạt thay giáo viên.
NÓI VÀ NGHE
Tổ chức phiên biên tập: có nên công bố một câu chuyện thật khi nguồn không muốn nêu tên?
- 01
Nhóm A nêu lợi ích công chúng; nhóm B nêu rủi ro với nguồn.
- 02
Hai nhóm thống nhất dữ kiện nào đã kiểm và điều nguồn cho phép.
- 03
Mỗi nhóm nhắc lại đúng ý phía kia trước khi phản hồi.
- 04
Đề xuất ít nhất hai cách giảm nhận diện.
- 05
Xét trường hợp liên quan an toàn hoặc nghĩa vụ báo tin.
- 06
Chốt quyết định có điều kiện và người chịu trách nhiệm kiểm cuối.
CỔNG LUYỆN • 13 CÂU
85% trong chương, 15% nền cũ
11 câu giữ đúng kiến thức vừa học; 2 câu gọi lại nền cũ cần dùng. Không có kiến thức của chương sau.
01Nền cũLời thoại và chỉ dẫn sân khấu khác nhau ở đâu?
+
Đáp án và cách kiểm:
Lời thoại là lời nhân vật nói; chỉ dẫn sân khấu mô tả không gian, hành động, âm thanh, ánh sáng hoặc cách diễn và thường được tách bằng ngoặc hay kiểu trình bày riêng.
02Kiến thức chươngTrục gây cười trong ‘Cuộc họp đúng giờ bắt đầu muộn’ là gì?
+
Đáp án và cách kiểm:
Sự chênh lệch giữa khẩu hiệu đúng giờ, tôn trọng người khác với việc nhân vật trì hoãn, sửa giờ và ưu tiên hình thức.
03Kiến thức chươngVì sao câu ‘ghi theo tinh thần’ là một cách né trách nhiệm?
+
Đáp án và cách kiểm:
Nó yêu cầu đổi dữ kiện giờ đến theo ý có lợi cho người đi muộn, trong khi biên bản cần ghi thời điểm thực.
04Kiến thức chươngĐạo cụ đồng hồ làm được việc gì mà lời tranh cãi không cần làm?
+
Đáp án và cách kiểm:
Cho khán giả tự kiểm lời đổ lỗi ‘đồng hồ chạy nhanh’, trực tiếp lật khoảng cách giữa lời và thực tế.
05Kiến thức chươngCon số 11 xe có phạm vi nào?
+
Đáp án và cách kiểm:
Chỉ số xe được xử lí trong buổi quan sát từ 6 giờ 15 đến 10 giờ tại trạm hư cấu dưới chân cầu Mây.
06Kiến thức chươngVì sao lời ‘cả trăm người’ không được cộng thành dữ liệu?
+
Đáp án và cách kiểm:
Người nói không có cách đếm hoặc mốc rõ, còn sổ tuần trước thiếu trang; lời nhớ chưa đủ kiểm chứng.
07Kiến thức chươngẨn tên đã chắc chắn bảo vệ danh tính chưa?
+
Đáp án và cách kiểm:
Chưa. Ảnh, tuyến đường, giờ làm, nơi ở, nghề hiếm hoặc quan hệ vẫn có thể khiến người khác nhận ra.
08Kiến thức chươngNhật kí có lợi thế và giới hạn gì?
+
Đáp án và cách kiểm:
Gần thời điểm, giữ cảm xúc và chi tiết đương thời; nhưng người viết biết ít, đang bị cảm xúc chi phối và chưa có độ lùi đối chiếu.
09Kiến thức chươngHồi kí có lợi thế và giới hạn gì?
+
Đáp án và cách kiểm:
Có độ lùi để suy ngẫm, đối chiếu; nhưng kí ức đã chọn lọc, sắp xếp và chịu tác động của hiện tại.
10Kiến thức chươngBa tấm ảnh xác nhận được và không xác nhận được gì?
+
Đáp án và cách kiểm:
Xác nhận ảnh từng bị nước làm nhăn và có liên hệ với Hưng qua tên ở mặt sau; không xác nhận ai kéo tủ trước, có nắng hay lúc xin lỗi.
11Kiến thức chươngKhi dẫn gián tiếp, không được tự ý đổi điều gì?
+
Đáp án và cách kiểm:
Không đổi nội dung, mức độ chắc chắn, thái độ và điều kiện trong lời nguồn; ‘nghĩ’ không được nâng thành ‘khẳng định’.
12Kiến thức chươngMột bài phát biểu thuyết phục cần gì ngoài cảm xúc?
+
Đáp án và cách kiểm:
Luận đề rõ, lí do, bằng chứng kiểm được, phản hồi ý kiến khác, cấu trúc mở–thân–kết và lời kêu gọi phù hợp người nghe.
13Nền cũVì sao lời chứng cá nhân không tự động là số liệu đại diện?
+
Đáp án và cách kiểm:
Lời chứng phản ánh trải nghiệm hoặc kí ức của một người; muốn thành số liệu đại diện cần cách chọn mẫu, đo đếm, thời gian và khả năng kiểm tra phù hợp.
Khi đọc phi hư cấu, dùng kí hiệu O: quan sát, L: lời nguồn, D: dữ liệu, K: kí ức, B: bình luận. Khi đọc hài kịch, kẻ hai cột ‘nhân vật nói’ và ‘nhân vật làm’; nơi hai cột chệch nhau thường là chỗ tiếng cười bắt đầu.
Có thể cùng con xem một bài đăng đời thường rồi hỏi: ‘Thông tin nào người viết tự thấy, thông tin nào nghe kể, chi tiết nào có thể làm lộ người thật?’. Không cần bắt con thuộc định nghĩa trước khi con thấy trách nhiệm cụ thể.
Không giao học sinh điều tra các tình huống nhạy cảm hoặc công bố thông tin cá nhân để ‘làm phóng sự thật’. Có thể dùng dữ liệu mô phỏng, quan sát an toàn, quy trình xin phép và bài tập ẩn danh; chấm cả việc công khai giới hạn, sửa sai và tôn trọng người được kể.
NGUỒN & RANH GIỚI
Mở Chương trình GDPT môn Ngữ văn ↗Đúng chương trình, không khóa cứng theo một bộ sách
Trục năng lực được đối chiếu Chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018. Ngữ liệu trên trang do website tự biên soạn hoặc ghi rõ là ngữ liệu dân gian để luyện thao tác, không sao chép sách giáo khoa và không thay thế kế hoạch giáo dục của nhà trường.