Nghiên cứu văn học hiện đại và hậu hiện đại

Mở đầu. Có những câu chuyện đưa người đọc đi theo một con đường đã kẻ sẵn: sự việc trước kể trước, sự việc sau kể sau, lời người kể giữ vai trò chỉ dẫn. Hai ngữ liệu mô phỏng ‘Chiếc vé xe buýt trong ngăn kéo’ và ‘Ba lời khai về một chiếc ghế trống’ chọn cách khác. Chúng để lại những khoảng chưa khép, buộc người đọc sắp xếp thời gian hoặc kiểm tra độ tin cậy của lời kể. Báo cáo này tìm hiểu hai cơ chế ấy nhằm trả lời câu hỏi: người đọc tham gia kiến tạo ý nghĩa bằng những cách nào? Phạm vi chỉ gồm các đoạn và câu hỏi công bố trong chuyên đề; vì vậy, kết quả không dùng để đại diện cho toàn bộ văn học hiện đại hay hậu hiện đại.

Phương pháp. Tôi lập hai bảng. Bảng thứ nhất xếp mốc theo thứ tự được kể và thứ tự xảy ra. Bảng thứ hai ghi phần các nguồn cùng xác nhận, phần mâu thuẫn và phần chưa biết. Sau đó, tôi so sánh việc người đọc phải làm ở mỗi ngữ liệu. Cách đọc này chú ý cấu trúc trước khi dùng thuật ngữ; nó không xem cảm giác bất ngờ hay khó hiểu là bằng chứng tự đủ.

Kết quả thứ nhất nằm ở cách tổ chức thời gian của hồ sơ chiếc vé. Câu chuyện mở vào sáng chủ nhật, lùi về ba tháng trước rồi tiến tới tối nay. Khi xếp lại, người đọc thấy sự việc không hề mất trật tự; điều thay đổi là đường kể. Mỗi lần chiếc vé xuất hiện lại làm kí ức bớt chắc: Minh và mẹ nhớ thời tiết khác nhau, Minh không rõ mình đã kể chuyện nhặt vé hay chưa, còn người kể thú nhận ngày in trên vé có thể không phải lần gặp cuối. Người đọc vì thế không chỉ hỏi ‘đã xảy ra chuyện gì’ mà còn hỏi ‘ai đang nhớ, nhớ từ lúc nào và kí ức ấy đáng tin đến đâu’. Khoảng trống không cho phép bịa tùy ý; nó yêu cầu giữ lại nhiều khả năng cho tới khi có thêm căn cứ.

Ở hồ sơ chiếc ghế, phần việc của người đọc đổi từ xếp thời gian sang kiểm lời. Lớp trưởng nói An chuyển trường, người bạn nói An chỉ nghỉ một tuần, sổ trực ghi lí do chưa xác nhận. Nếu chọn ngay một giọng kể, người đọc sẽ biến độ quả quyết thành độ tin cậy. Bảng đối chiếu cho thấy điều duy nhất có thể khẳng định là An vắng mặt. Câu viết chì ở mép trang còn bình luận về chính hành vi kể: một sự thiếu thông tin có thể nhanh chóng bị biến thành câu chuyện đã xong. Như vậy, văn bản không phủ nhận sự thật; nó phân biệt phần đã biết với phần đang được người khác kể thay.

Cách tổ chức ấy cũng khiến người đọc nhìn lại thói quen của chính mình. Trong đời sống, ta thường tin người nói trước, người có vai trò cao hơn hoặc người kể câu chuyện trọn vẹn hơn. Hồ sơ cố ý đặt một lời khẳng định của lớp trưởng cạnh dòng ‘chưa xác nhận’ trong sổ trực để tách uy tín xã hội khỏi độ vững của dữ kiện. Nếu sau này có thông báo chính thức rằng An chuyển trường, kết luận mới sẽ được cập nhật; điều đó không làm cách đọc ban đầu sai. Ở thời điểm nguồn còn thiếu, việc giữ câu ‘chưa biết’ mới là lựa chọn đúng.

Hai ngữ liệu gặp nhau ở việc trao cho người đọc một trách nhiệm. Với chiếc vé, người đọc nối các mốc nhưng phải tôn trọng những chỗ kí ức lệch nhau. Với chiếc ghế, người đọc đối chiếu các nguồn nhưng không được tự lấp phần chưa biết. Quyền tham gia kiến tạo ý nghĩa vì thế không đồng nghĩa với quyền hiểu tùy thích. Một cách đọc vẫn phải giải thích được cấu trúc, ôm đủ chi tiết thuận và nghịch, đồng thời nói rõ mức chắc chắn của kết luận.

Có thể phản biện rằng mọi câu chuyện, kể cả câu chuyện theo thời gian thẳng và có người kể ổn định, đều cần người đọc tham gia. Nhận xét ấy hợp lí. Điểm riêng của hai hồ sơ không phải lần đầu ‘phát minh’ ra người đọc, mà là chúng đưa hoạt động xếp nối và kiểm lời lên mặt trước của văn bản. Khoảng trống, sự lệch kí ức và lời tự nghi ngờ khiến người đọc khó quên rằng ý nghĩa đang được hình thành qua một quá trình. Nói cách khác, sự tham gia vốn có trở thành một phần dễ nhìn thấy của cấu trúc.

Kết luận. Bằng hai cơ chế khác nhau – thời gian đứt đoạn và lời kể đa nguồn – các ngữ liệu đưa người đọc từ vị trí nhận tin sang vị trí kiểm và lắp ghép. Kết quả này giúp mô tả một lối tổ chức tự sự, chưa đủ để xếp loại tác phẩm hay khái quát một khuynh hướng văn học. Muốn đi xa hơn, nghiên cứu cần mở rộng sang các tác phẩm đã xuất bản, đặt chúng trong bối cảnh và đọc thêm công trình lí luận có nguồn rõ ràng.