Tác phẩm nghệ thuật chuyển thể từ văn học

Mở bài. Chuyển thể không phải phép photocopy giữa hai loại hình. Một câu chuyện đi từ lời kể sang phim phải đổi vật liệu biểu đạt, đồng thời quyết định sẽ đối thoại với nguồn ở điểm nào. Phương án phim ngắn ‘Nếu núi và nước bước vào một thành phố hôm nay’ giữ mô-típ nước dâng – nơi ở nâng cao của truyện dân gian Sơn Tinh, Thủy Tinh, nhưng chuyển cuộc tranh cưới thành câu hỏi về khả năng thích ứng thiên tai của cộng đồng đô thị. Tôi cho rằng hướng chuyển này có ý nghĩa vì làm sống lại hạt nhân ứng phó, trao quyền hành động cho Mị Nương và tận dụng hình–tiếng để kể; tuy vậy, nhân vật Sơn cần được xây rõ hơn để biểu tượng núi không chỉ còn là tên gọi.

Điểm thay đổi lớn nhất thuộc về hệ nhân vật. Trong phương án mới, Thủy là tên bão chứ không phải một con người bị quy về vai phản diện. Sự chuyển đổi ấy đưa xung đột khỏi cuộc đối đầu đạo đức đơn giản: bão không ‘xấu’, nhưng cộng đồng phải hiểu và chuẩn bị. Mị Nương trở thành phóng viên cộng đồng, chạy lên cầu thang, gõ cửa và đưa mã sơ tán. Nhân vật không còn là phần thưởng của cuộc kén chọn mà là người tổ chức thông tin. Quyết định này phù hợp chủ đề trách nhiệm công dân; nó cũng tạo một điểm nhìn gần, giúp khán giả bước vào thiên tai qua hành động cụ thể thay vì qua lời bình lớn.

Ngôn ngữ hình ảnh tiếp tục nhận phần việc của lời kể. Vạch sơn mực nước năm trước vừa cho biết quá khứ vừa dự báo sự lặp lại. Chiếc dép bị cuốn qua miệng cống làm sức nước hiện ra bằng một vật đời thường; cảnh không cần nhân vật nói ‘nước đang lên rất nhanh’. Ở góc cao cuối đoạn, dòng người đưa trẻ nhỏ và thuốc lên tầng an toàn tạo hình một cộng đồng đang phối hợp. Biểu tượng núi vì thế được chuyển từ phép nâng thần kì sang kiến trúc và cách tổ chức. Đây không phải sự thay thế một–một, mà là quá trình tìm vật liệu điện ảnh cho cùng một hạt nhân nghĩa.

Âm thanh và nhịp dựng làm rõ đường chuyển từ chủ quan sang khẩn cấp. Bản tin thời tiết ban đầu bị tiếng xe lấn át: cảnh cho thấy cảnh báo có đó nhưng chưa được chú ý. Tiếng nắp cống rung cắt nhịp; lời chỉ dẫn của Mị ngắn và lặp, phù hợp tình huống. Đặc biệt, tiếng mưa vẫn còn sau khi cư dân đến chỗ an toàn. Kết thúc ấy tránh một lời chiến thắng dễ dãi. Con người có thể giảm tổn thất và học cách chung sống với rủi ro, chứ không xoá thiên tai bằng một cảnh hành động.

Việc chọn khán giả học sinh và cư dân đô thị cũng chi phối cách kể. Một bộ phim năm phút không thể trình bày toàn bộ lịch sử trị thuỷ hay mọi nguyên nhân của ngập; nó cần một hành động người xem nhận ra và có thể thảo luận. Mã sơ tán trên điện thoại, thuốc được đưa lên tầng cao và lời chỉ dẫn lặp lại biến chủ đề lớn thành những quyết định gần. Tuy nhiên, sự gần gũi không được đánh đổi bằng việc đơn giản hoá thiên tai thành lỗi của vài cá nhân. Kịch bản nên tránh biến người chưa sơ tán thành ‘kẻ thiếu ý thức’ nếu chưa cho thấy họ có nhận được thông tin, có khả năng di chuyển và có nơi an toàn hay không.

Dẫu vậy, phương án đang dành nhiều quyết định cho Mị và cộng đồng, còn Sơn mới hiện qua nghề kiến trúc sư và biểu tượng trên sơ đồ. Nếu không bổ sung, tên Sơn có nguy cơ chỉ làm chiếc cầu nhận diện truyện gốc. Kịch bản có thể thêm một cảnh ngắn trước bão: Sơn phải chọn giữa giải pháp chắn nước tốn kém nhưng đẹp mắt và phương án khu trú ẩn ít phô trương nhưng bảo vệ được nhóm dễ tổn thương. Lựa chọn ấy sẽ biến ‘nâng núi’ thành năng lực đánh giá, không chỉ thành một công trình có sẵn.

Một điểm khác cần công bố là quan hệ với nguồn. Truyện dân gian có nhiều dị bản và thuộc về kí ức văn hoá rộng hơn một ấn bản cụ thể; nhóm vẫn phải nêu mình lấy cảm hứng từ mô-típ nào và phần nào do mình thay đổi. Nếu dùng hình minh hoạ, bản nhạc hoặc lời kể từ một sản phẩm đương đại, tình trạng quyền của từng tài nguyên phải được kiểm riêng. Minh bạch nguồn không làm bộ phim bớt mới. Nó giúp khán giả nhìn rõ cuộc đối thoại giữa di sản chung, lựa chọn của nhóm và công sức của những người sáng tạo khác.

Kết luận. Bản chuyển thể thuyết phục nhất khi người xem vừa nhận ra tiếng vọng của truyện nguồn, vừa thấy một câu hỏi của đời sống hôm nay. Phương án đã làm được điều đó qua thay đổi vai nhân vật, hình ảnh kể chuyện và âm thanh giữ xung đột mở. Việc công bố rõ đây là một cách đọc lại từ mô-típ dân gian giúp sáng tạo có nguồn, còn lần sửa nhân vật Sơn sẽ làm hệ biểu tượng cân bằng hơn. Bài đánh giá này chỉ dựa trên bản tóm lược và phân cảnh mô phỏng; phim hoàn chỉnh còn phải được xem xét ở diễn xuất, quay dựng, âm nhạc và phản hồi khán giả.