Phong cách của một trường phái văn học

Mở bài. Một trường phái văn học không phải chiếc khuôn đúc ra những tác phẩm giống nhau. Nó gần với một vùng gặp: trong cùng bối cảnh, nhiều nhà văn chia sẻ một mối quan tâm hoặc cách nhìn, nhưng mỗi người biến nó thành hình thức riêng. Khi tìm hiểu chủ nghĩa hiện thực phê phán Việt Nam 1930–1945, vì thế, chỉ nói ‘phản ánh xã hội’ là chưa đủ. Qua Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Chí Phèo của Nam Cao và Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, có thể nhận ra một hướng nhìn chung vào những cơ chế làm tổn thương con người hoặc đảo lộn thang giá trị; đồng thời, ba tác phẩm cho thấy hiện thực có thể lên tiếng bằng sức ép đời thường, bi kịch nhân phẩm hay tiếng cười trào phúng.

Tên gọi ‘hiện thực phê phán’ ở đây được dùng như một phạm vi văn học sử để chỉ hướng sáng tác quan tâm đời sống đương thời và làm lộ các mâu thuẫn xã hội. Nó không có nghĩa tác phẩm là bản chụp trung tính của đời sống, càng không có nghĩa mọi nhà văn cùng một giọng. Hiện thực đi vào văn học qua lựa chọn: đặt nhân vật ở đâu, buộc họ đứng trước tình huống nào, cho ai nhìn, giữ hay đẩy chi tiết nào thành ám ảnh. Bối cảnh trước 1945 giúp giải thích vì sao sưu thuế, quyền lực làng xã, đồng tiền hay những danh xưng văn minh trở thành vấn đề; còn cách mỗi tác phẩm tổ chức chúng mới làm nên giá trị nghệ thuật.

Tắt đèn đưa sức ép xã hội vào những việc cụ thể của một gia đình nông dân. Khoản sưu không đứng ngoài cốt truyện như một dữ kiện lịch sử; nó dồn nhân vật vào chuỗi lựa chọn mà mỗi bước đều chạm đến bữa ăn, người thân và thân thể. Qua đó, người đọc thấy một cơ chế lớn hoạt động ngay trong đời sống nhỏ. Sức phê phán không chỉ đến từ lời kết tội, mà từ việc hoàn cảnh làm những nhu cầu bình thường nhất trở nên không thể giữ. Khi đọc tác phẩm theo hướng này, cần theo dõi chi tiết đời sống và mức độ tình thế bị siết, thay vì chỉ chép câu ‘tố cáo chế độ’.

Chí Phèo cũng đặt nhân vật trong mạng quyền lực và định kiến, nhưng đi sâu hơn vào bi kịch được thừa nhận là một con người. Nhân vật không chỉ chịu nghèo; tiếng nói, diện mạo và hành vi của anh bị cả quá trình xã hội làm cho méo mó, rồi chính sự méo mó ấy lại trở thành lí do cộng đồng cự tuyệt. Khoảnh khắc khát vọng trở về quan hệ người–người xuất hiện khiến bi kịch đau hơn: người đọc nhìn thấy một khả năng sống khác đúng lúc cánh cửa đóng lại. Ở đây, tính hiện thực gắn với phân tích tâm lí và câu hỏi nhân phẩm, chứ không chỉ với việc ghi chép hoàn cảnh.

Nếu Ngô Tất Tố tạo sức nặng từ cảnh bị dồn và Nam Cao đào vào vết thương tinh thần, Vũ Trọng Phụng trong Số đỏ khiến hiện thực phát tiếng cười. Chuỗi nghịch lí của xã hội thành thị cho thấy danh xưng văn minh có thể che một thang giá trị đảo lộn; điều ngẫu nhiên, lố bịch lại được cơ chế dư luận và lợi ích nâng thành thành công. Phóng đại ở đây không kéo tác phẩm ra xa hiện thực. Trái lại, nó làm rõ một logic vốn dễ bị lớp lời hào nhoáng che mất. Muốn phân tích tiếng cười ấy, người đọc phải hỏi ai được tung hô, lời khen lệch với hành động ra sao và cơ chế nào hưởng lợi từ sự lệch ấy.

Ba tác phẩm gặp nhau ở việc không tách số phận khỏi môi trường xã hội, nhưng chúng không phải ba bản sao của một công thức. Tắt đèn làm hiện cơ chế qua nhịp dồn ép một gia đình; Chí Phèo đặt trọng tâm vào đường biến dạng và khát vọng làm người; Số đỏ dùng nghịch lí để bóc lớp ngôn từ văn minh giả. Chính phần khác nhau giúp khái quát về trường phái có sức sống: vùng chung cung cấp câu hỏi, còn phong cách cá nhân tạo câu trả lời nghệ thuật.

Cũng cần giữ giới hạn của cách giới thiệu này. Ba tác phẩm không đại diện cho mọi sáng tác trước 1945, và ngay trong sự nghiệp mỗi tác giả còn có những văn bản khiến ma trận phải được bổ sung. Tên gọi hiện thực phê phán vì thế hữu ích khi nó giúp người đọc tìm quan hệ giữa số phận và cơ chế xã hội; nó trở nên có hại nếu khiến ta bỏ qua chất trữ tình, suy tư đạo đức, thử nghiệm ngôn ngữ hoặc những giao thoa khác. Một bản đồ tốt chỉ dẫn đường và luôn cho phép người đọc sửa bản đồ bằng văn bản mới.

Kết luận. Đọc hiện thực phê phán bằng hệ dấu hiệu giúp tránh hai lối giản lược: xem tác phẩm như tài liệu lịch sử hoặc gom mọi nhà văn vào vài lời khen thuộc lòng. Trong phạm vi ba tác phẩm, có thể thấy văn học nhìn thẳng vào cơ chế xã hội, xây nhân vật vừa cụ thể vừa có sức đại diện và dùng nhiều giọng để buộc hiện thực lên tiếng. Người đọc có thể bắt đầu với ba câu hỏi: điều gì đang dồn chị Dậu; cánh cửa nào đóng lại trước Chí Phèo; ai và điều gì được tung hô trong Số đỏ? Từ những câu hỏi có đường về văn bản, tên trường phái mới trở thành chiếc bản đồ hữu ích thay vì một nhãn dán.