- Nhận ra ai, việc gì, ở đâu, khi nào trong một câu chuyện ngắn.
- Phân biệt lời người kể với lời nhân vật ở mức trực quan.
- Biết danh từ gọi người/vật và động từ chỉ hoạt động, trạng thái.
NGỮ VĂN 6–12 • ĐỌC CÓ BẰNG CHỨNG • VIẾT CÓ TIẾNG NÓI RIÊNGTHCS • NỀN ĐỌC–VIẾT • TỰ BIÊN SOẠN
ƯỚC MƠ LỚNXƯỞNG ĐỌC & VIẾT
Trang chủNGỮ VĂN 6 • CHƯƠNG 1 • ĐÃ THẨM ĐỊNH NỘI DUNG
Truyền thuyết • Cổ tích • Đồng thoại
Chuyện kể có người nhìn
Nhân vật hiện ra qua điều họ làm, nói và lựa chọn như thế nào?
Học sinh biết lần theo sự việc, nhận ra người kể, chọn chi tiết tiêu biểu và kể lại bằng lời của mình — không biến bài kể thành bản chép cốt truyện.
- Tóm tắt được chuỗi mở đầu – biến cố – giải quyết – kết quả.
- Nhận biết ngôi kể thứ nhất, ngôi kể thứ ba và nêu tác dụng bước đầu.
- Nói về phẩm chất nhân vật bằng hành động, lời nói hoặc lựa chọn cụ thể.
- Phân biệt nét chính của truyền thuyết, cổ tích và đồng thoại.
- Kể lại truyện dân gian có chọn lọc; kể trải nghiệm bằng ngôi thứ nhất.
PHÒNG ĐỌC • 3 NGỮ LIỆU CÓ RANH GIỚI NGUỒN
Đọc một lượt, rồi mới mở câu hỏi
Không sao chép sách giáo khoa. Mỗi ngữ liệu chỉ mở đúng thao tác của lớp 6 và ghi rõ ranh giới thể loại, nguồn dân gian hoặc phần tự biên soạn.
ĐỌC 1 • LUYỆN ĐẶC TRƯNG TRUYỀN THUYẾT01
Vệt nước trên phiến đá
Ngữ liệu tự biên soạn để luyện đọc thể loại; không phải truyện dân gian lưu truyền và không thay thế văn bản trong sách giáo khoa.
Ngày xưa, ở cửa sông có một doi đất thấp. Mỗi mùa nước lớn, sóng lại khoét sâu vào bờ. Người trong làng đắp đất ban ngày, đêm xuống nước cuốn đi gần hết.
An, cậu bé chèo đò, xin mọi người đừng đổ đất rời nữa. Cậu cùng dân làng đan những phên tre, cắm thành nhiều lớp rồi lèn đá vào giữa. Gió quật rát mặt, An vẫn lội qua lội lại buộc từng nút dây.
Đêm ấy, người già kể rằng thần Sông đã hóa thành con cá bạc, bơi quanh chân kè ba vòng rồi quẫy đuôi đẩy dòng nước sang phía bãi hoang. Sáng ra, bờ kè còn nguyên. Trên phiến đá lớn nhất có một vệt nước sáng như vảy cá.
Về sau, dân làng dựng một cột gỗ bên bến, khắc hình phên tre và mái chèo. Họ bảo nhau: thần linh chỉ giúp khi con người đã biết chung sức giữ làng.
Ba câu hỏi đáng hỏi
1Xếp bốn mốc chính của câu chuyện theo đúng trật tự.+
Gợi đường: Mỗi đoạn thường giữ một mốc. Chỉ ghi việc làm thay đổi câu chuyện.
Đáp án tham khảo: Nước khoét bờ → An đề nghị làm kè phên tre và mọi người cùng làm → cá bạc xuất hiện trong lời kể, bờ kè đứng vững → dân làng dựng cột gỗ để ghi nhớ.
2Chi tiết nào mang màu sắc kì ảo? Chi tiết ấy làm được việc gì cho câu chuyện?+
Gợi đường: Đừng dừng ở việc chép lại. Hãy nối chi tiết với niềm tin hoặc cách người xưa giải thích sự việc.
Đáp án tham khảo: Cá bạc được kể là thần Sông và vệt nước sáng như vảy cá là chi tiết kì ảo. Nó làm việc giữ bờ mang màu sắc thiêng, đồng thời gửi gắm niềm tin rằng sự chung sức của con người được nâng đỡ.
3Có thể gọi An là người kiên trì không? Trả lời theo Đ–D–G.+
Gợi đường: Đáp thẳng; dẫn một việc An làm; giải thích việc ấy cho thấy điều gì.
Đáp án tham khảo: Có. Trong lúc gió quật rát mặt, An vẫn lội qua lội lại để buộc từng nút dây. Cậu không bỏ việc dù khó khăn, vì thế sự kiên trì hiện ra bằng hành động chứ không phải lời khen của người kể.
ĐỌC 2 • CỔ TÍCH VÀ PHÉP THỬ02
Ba hạt đậu của bà Năm
Ngữ liệu tự biên soạn. Trọng tâm: nhân vật bộc lộ qua lựa chọn trước một phép thử.
Trước khi đi xa, bà Năm đưa cho ba anh em mỗi người một hạt đậu, dặn: “Ai làm cho hạt đậu có ích nhất thì trông nom khu vườn của bà.”
Người anh cả bọc hạt đậu trong lụa vì sợ xước. Người anh thứ rang hạt đậu rồi ăn, nghĩ bụng ít ra nó cũng không bị phí. Cô em út đem hạt gieo cạnh hàng rào, ngày nào cũng tưới bằng phần nước rửa rau còn sạch.
Một sáng, gió lớn làm giàn cây nghiêng xuống. Cô bé gọi hai anh cùng chống lại giàn. Mấy tháng sau, cây cho một bát đậu đầy. Cô giữ một nắm làm giống, phần còn lại nấu cháo mời bà con sửa mái nhà bị tốc.
Bà Năm trở về, không hỏi hạt đậu ban đầu còn nguyên hay không. Bà nhìn giàn cây, bát giống và căn bếp đang đỏ lửa rồi trao chìa khóa vườn cho cô em út.
Ba câu hỏi đáng hỏi
1Phép thử của bà Năm thực sự kiểm tra điều gì?+
Gợi đường: So sánh ba cách dùng hạt đậu; đừng hiểu chữ “có ích” chỉ là giữ hạt còn nguyên.
Đáp án tham khảo: Phép thử kiểm tra cách suy nghĩ và hành động: biết tạo giá trị, chăm chỉ, tiết kiệm, hợp tác và sẻ chia. Cô em thắng không phải vì may mắn mà vì chuỗi lựa chọn của mình.
2Chọn hai chi tiết chứng minh cô em biết lo xa và biết sẻ chia.+
Gợi đường: Mỗi phẩm chất cần một dẫn chứng khớp riêng.
Đáp án tham khảo: Giữ một nắm đậu làm giống cho thấy cô biết lo xa; dùng phần còn lại nấu cháo mời bà con cho thấy cô biết sẻ chia.
3Nếu bỏ chi tiết hai người anh cùng chống giàn cây, ý nghĩa truyện sẽ đổi ra sao?+
Gợi đường: Hãy nghĩ xem chi tiết đó làm nhân vật phụ bớt đơn giản như thế nào.
Đáp án tham khảo: Truyện sẽ nghiêng hẳn về đối lập người tốt – người kém. Giữ chi tiết này cho thấy hai người anh vẫn có thể thay đổi và hợp tác; bài học vì thế gần đời sống hơn.
ĐỌC 3 • ĐỒNG THOẠI VÀ NGƯỜI KỂ03
Cuộc họp dưới gầm bàn
Ngữ liệu tự biên soạn. Đồ vật được nói năng, suy nghĩ như người nhưng vẫn giữ nét riêng.
Tôi là Cục Tẩy, nhỏ nhất hộp bút nhưng thường bị gọi nhiều nhất mỗi giờ kiểm tra. Chiều ấy, tôi rơi xuống gầm bàn và nghe Bút Chì thở dài: “Cậu cứ xóa mãi, chữ của tớ chẳng còn được tôn trọng.”
Thước Kẻ gõ cạnh xuống sàn, xin mọi người lần lượt nói. Bút Chì khoe mình tạo ra câu trả lời. Tôi thú nhận đôi khi xóa vội làm rách giấy, nhưng cũng hỏi: “Nếu một nét sai không được sửa, bạn học sẽ mang nó đến cuối bài sao?”
Cả nhóm im lặng. Sau cùng, Bút Chì nhường một khoảng trắng nhỏ ở cuối trang cho việc sửa bài; còn tôi hứa chỉ lăn tới khi chủ nhân đã đọc lại câu viết. Thước Kẻ kết luận: “Viết cẩn thận để ít phải xóa; đã sai thì sửa cho tử tế.”
Từ hôm đó, chúng tôi không còn tranh xem ai quan trọng hơn. Riêng tôi vẫn hay lạc dưới gầm bàn — chuyện ấy, xin đừng đổ cho nghệ thuật nhân hóa.
Ba câu hỏi đáng hỏi
1Ai kể chuyện? Ngôi kể này giúp người đọc biết điều gì?+
Gợi đường: Tìm từ xưng hô của người kể, rồi xem người kể biết suy nghĩ của ai rõ nhất.
Đáp án tham khảo: Cục Tẩy xưng “tôi” kể ở ngôi thứ nhất. Người đọc theo sát suy nghĩ, lời thú nhận và nét hóm hỉnh của Cục Tẩy; các nhân vật khác hiện ra qua điều “tôi” chứng kiến.
2Các đồ vật vừa giống người vừa đúng đặc điểm đồ vật ở chỗ nào?+
Gợi đường: Tìm một hành động mang tính người và một chi tiết gắn với công dụng thật.
Đáp án tham khảo: Chúng họp, tranh luận, nhường nhịn như người; đồng thời Bút Chì viết, Cục Tẩy xóa, Thước Kẻ gõ cạnh. Sự kết hợp ấy tạo nên đồng thoại.
3Câu cuối tạo giọng kể thế nào?+
Gợi đường: Thử bỏ câu đó rồi so cảm giác.
Đáp án tham khảo: Câu cuối tạo giọng hóm hỉnh, tự trêu mình và kéo truyện gần với lớp học thật. Nếu bỏ, truyện vẫn đủ ý nhưng khô hơn.
TIẾNG VIỆT TRONG NGỮ CẢNH
Học ngay nơi chữ tạo nghĩa
Nhận diện chỉ là bước đầu. Mỗi mục đều buộc thử thay, so nghĩa hoặc sửa cách dùng.
Từ ghép và từ láy
Từ ghép kết hợp các tiếng có quan hệ nghĩa; từ láy có sự lặp âm hoặc vần tạo sắc thái. Muốn phân loại, phải xét cả nghĩa lẫn âm.
- mái chèo, cửa sông, bờ kè: từ ghép
- lấp lánh, nho nhỏ, khe khẽ: từ láy
- máu mủ gần âm nhưng là từ ghép vì cùng góp nghĩa chỉ quan hệ ruột thịt
Mở rộng câu bằng cụm từ
Cụm từ làm sự vật, hoạt động hoặc đặc điểm hiện ra rõ hơn. Mở rộng để thêm thông tin cần, không phải kéo câu cho dài.
- An buộc dây. → An lội qua lội lại buộc từng nút dây.
- Cây đổ. → Giàn đậu cạnh hàng rào nghiêng xuống sau trận gió lớn.
- Cục Tẩy nhỏ. → Cục Tẩy nhỏ nhất hộp bút nằm im dưới gầm bàn.
Lời người kể và lời nhân vật
Lời người kể dẫn sự việc; lời nhân vật cho thấy giọng nói, suy nghĩ hoặc quan hệ. Dấu hai chấm và ngoặc kép thường báo lời dẫn trực tiếp.
- Bà Năm dặn: “Ai làm cho hạt đậu có ích nhất…”
- Kể gián tiếp: Bà Năm dặn các cháu làm cho hạt đậu trở nên có ích.
XƯỞNG VIẾT • KHÔNG HỌC THUỘC VĂN MẪU
Kể lại một truyện bằng lời của em
Chọn một truyện dân gian em đã đọc hoặc nghe. Kể sao cho người chưa biết truyện vẫn theo được, đồng thời giữ một chi tiết em thấy đáng nhớ nhất.
- 1Mở đúng tình huống
- 2Xếp 3–5 mốc chính
- 3Giữ chi tiết làm nhân vật lộ tính cách
- 4Dùng lời kể và lời thoại vừa đủ
- 5Kết bằng kết quả hoặc điều còn đọng lại
DÀN Ý CÓ NHIỆM VỤ
Mỗi phần phải làm một việc
01Mở: nhân vật ở hoàn cảnh nào?
02Biến cố hoặc thử thách bắt đầu.
03Nhân vật lựa chọn và hành động — kể chậm phần này.
04Kết quả trực tiếp của lựa chọn.
05Khép lại bằng một suy nghĩ ngắn, không giảng đạo dài.
BẢN THAM KHẢO CÓ CHÚ GIẢI
Bản tham khảo: Hạt đậu không nằm yên
Đọc để nhìn quyết định viết. Không chép câu và không coi đây là đáp án duy nhất.
Bà Năm sắp đi thăm người con trai ở xa. Trước lúc lên đường, bà gọi ba anh em lại, đặt vào tay mỗi người một hạt đậu và bảo ai làm cho hạt đậu có ích nhất sẽ được trông nom khu vườn.
Người anh cả gói hạt trong lụa. Người anh thứ đem rang ăn. Cô em út thì xới một khoảnh đất cạnh hàng rào, gieo hạt xuống rồi tưới bằng phần nước rửa rau còn sạch. Những ngày đầu, chỗ đất ấy chẳng có gì ngoài một que nhỏ làm dấu. Vậy mà sáng nào cô cũng cúi xuống nhìn.
Khi dây đậu đã leo kín giàn, một trận gió làm mấy cây cọc nghiêng hẳn. Cô em gọi hai anh. Lần này, cả ba không tranh nhau nói; người giữ cọc, người buộc dây, người vun lại gốc. Vài tháng sau, họ hái được một bát đậu đầy.
Cô em để riêng một nắm làm giống. Số còn lại, cô nấu nồi cháo lớn mời những người vừa giúp hàng xóm sửa mái nhà. Bà Năm trở về, nhìn khu vườn rồi trao chìa khóa cho cô. Hạt đậu bé xíu đã không nằm yên trong một chiếc khăn đẹp; nó thành cây, thành bữa ăn và còn kéo ba anh em lại gần nhau hơn.
TỰ BIÊN TẬP • Ý → MẠCH → CÂU → CHỮÔ đánh dấu chỉ giúp tự kiểm trên thiết bị này; website không lưu hay tuyên bố bài đã đạt thay giáo viên.
NÓI VÀ NGHE
Kể trong 2 phút một việc em từng làm sai rồi sửa lại. Không cần chuyện lớn; cần một khoảnh khắc thật.
- 01
Ghi 4 từ khóa: hoàn cảnh – việc xảy ra – cách sửa – điều hiểu ra.
- 02
Kể bằng ngôi “em/tôi”, nhìn người nghe ở các mốc chính.
- 03
Dừng nửa nhịp trước chi tiết quan trọng; không đọc thuộc cả đoạn.
- 04
Kết thúc đúng lúc, rồi nhận một câu hỏi làm rõ.
CỔNG LUYỆN • 13 CÂU
85% trong chương, 15% nền cũ
11 câu giữ đúng kiến thức vừa học; 2 câu gọi lại nền cũ cần dùng. Không có kiến thức của chương sau.
01Nền cũTrong câu “Cô bé tưới cây”, từ nào gọi người, từ nào chỉ hoạt động?
+
Đáp án và cách kiểm:
“Cô bé” gọi người; “tưới” chỉ hoạt động.
02Kiến thức chươngNêu một dấu hiệu nhận biết ngôi kể thứ nhất.
+
Đáp án và cách kiểm:
Người kể xưng tôi, ta, mình, em… và kể điều mình tham gia hoặc chứng kiến.
03Kiến thức chươngVì sao không thể chỉ viết “An rất tốt” khi phân tích nhân vật?
+
Đáp án và cách kiểm:
Đó mới là nhãn nhận xét. Cần hành động, lời nói hoặc lựa chọn làm bằng chứng, rồi giải thích.
04Kiến thức chươngChi tiết kì ảo trong truyền thuyết có đồng nghĩa sự thật lịch sử không?
+
Đáp án và cách kiểm:
Không. Nó thể hiện niềm tin/cách lí giải trong truyện; muốn xác nhận lịch sử phải có nguồn khác.
05Kiến thức chương“Mái nhà” là từ ghép hay từ láy?
+
Đáp án và cách kiểm:
Từ ghép; cả “mái” và “nhà” đều góp nghĩa.
06Kiến thức chươngMở rộng câu “Gió thổi” để thấy thời gian và mức độ.
+
Đáp án và cách kiểm:
Ví dụ: “Đêm ấy, gió từ cửa sông thổi mỗi lúc một mạnh.”
07Kiến thức chươngĐồng thoại có nét riêng nào?
+
Đáp án và cách kiểm:
Con vật hoặc đồ vật thường nói năng, suy nghĩ như người nhưng vẫn gắn với đặc điểm riêng.
08Kiến thức chươngĐổi “Cục Tẩy nói: ‘Tớ sẽ cẩn thận hơn.’” sang lời gián tiếp.
+
Đáp án và cách kiểm:
Cục Tẩy nói rằng mình sẽ cẩn thận hơn.
09Kiến thức chươngBản kể đủ sự việc nhưng nhạt: sửa gì trước?
+
Đáp án và cách kiểm:
Chọn một biến cố/lựa chọn quan trọng để kể chậm bằng hành động, lời thoại, cảm giác; chưa cần thêm từ hoa mĩ.
10Kiến thức chương“lấp lánh” gợi sắc thái gì?
+
Đáp án và cách kiểm:
Gợi những điểm sáng chớp nhẹ, lúc hiện lúc mất; tác dụng cụ thể còn tùy câu.
11Kiến thức chươngNêu hai tiêu chí nghe bạn kể chuyện.
+
Đáp án và cách kiểm:
Ví dụ: theo được trình tự; nhận ra chi tiết chính; tóm tắt được; đặt được câu hỏi làm rõ.
12Kiến thức chươngViết một câu nhận xét cô em theo Đ–D–G.
+
Đáp án và cách kiểm:
Cô em biết lo xa. Cô giữ một nắm đậu làm giống, nghĩa là nghĩ tới vụ sau thay vì dùng hết thành quả trước mắt.
13Nền cũSửa dấu câu: “Bà Năm gọi các cháu lại bà đưa mỗi người một hạt đậu.”
+
Đáp án và cách kiểm:
“Bà Năm gọi các cháu lại. Bà đưa mỗi người một hạt đậu.”
Đọc trọn văn bản trước câu hỏi. Mỗi khi nhận xét nhân vật, gạch một chi tiết và tự hỏi: chi tiết này chứng minh điều gì?
Đừng hỏi “bài này nói lên điều gì?” ngay từ đầu. Hãy hỏi con thích hoặc bực nhân vật ở chỗ nào, rồi xin con tìm chi tiết.
Chấp nhận nhiều cách gọi phẩm chất khi học sinh có bằng chứng phù hợp. Phản hồi theo thứ tự: hiểu truyện – chọn chi tiết – lí giải – diễn đạt.
NGUỒN & RANH GIỚI
Mở Chương trình GDPT môn Ngữ văn ↗Đúng chương trình, không khóa cứng theo một bộ sách
Trục năng lực được đối chiếu Chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018. Ngữ liệu trên trang do website tự biên soạn hoặc ghi rõ là ngữ liệu dân gian để luyện thao tác, không sao chép sách giáo khoa và không thay thế kế hoạch giáo dục của nhà trường.