Thông tin phải giải thích được

Cầu vồng là một hiện tượng quang học xuất hiện khi ánh sáng Mặt Trời gặp các giọt nước trong không khí và người quan sát đứng ở vị trí thích hợp. Nó không phải một dải màu nằm cố định trên cánh đồng để ta có thể đi tới ‘chân cầu vồng’. Vị trí người nhìn thay đổi thì những giọt nước gửi ánh sáng tới mắt người ấy cũng thay đổi.

Có thể hình dung đường đi của một tia sáng qua ba chặng. Khi đi từ không khí vào giọt nước, tia sáng đổi hướng — hiện tượng này gọi là khúc xạ. Ánh sáng sau đó phản xạ ở mặt trong của giọt, rồi lại khúc xạ khi đi ra ngoài. Các thành phần màu của ánh sáng bị lệch khác nhau, vì thế chúng tách ra thành dải màu mà mắt quan sát được.

Ở cầu vồng chính, màu đỏ nằm phía ngoài, màu tím ở phía trong. Người quan sát thường cần quay lưng về phía Mặt Trời và nhìn về vùng có những giọt nước. Do mặt đất che khuất phần dưới, ta thường chỉ thấy một cung; trong điều kiện quan sát thích hợp từ trên cao, có thể thấy cầu vồng gần trọn vòng tròn.

Đôi khi phía ngoài cầu vồng chính có thêm một cầu vồng phụ mờ hơn. Nó hình thành khi ánh sáng phản xạ hai lần bên trong giọt nước thay vì một lần. Vì đường đi khác và một phần ánh sáng bị hao hụt qua các lần phản xạ, cầu vồng phụ nhạt hơn; thứ tự màu cũng đảo ngược so với cầu vồng chính.

Sơ đồ chữ: ánh sáng Mặt Trời → khúc xạ khi vào giọt nước → phản xạ bên trong → khúc xạ khi ra khỏi giọt → ánh sáng màu tới mắt người quan sát. Sơ đồ giản lược giúp thấy quan hệ nhân quả, nhưng không thay thế mọi chi tiết vật lí của hiện tượng.

‘Dế Mèn phiêu lưu ký’ kể hành trình của Dế Mèn từ một chàng dế trẻ tự tin đến mức bồng bột trở thành người biết nhìn rộng hơn về mình và thế giới. Cuốn sách có nhiều cuộc gặp, nơi chốn và thử thách, nhưng sức hút không chỉ nằm ở chuyện đi xa. Mỗi chặng đường đều buộc nhân vật xem lại cách cư xử của mình.

Người đọc nhỏ tuổi có thể bị cuốn theo thế giới loài vật vừa gần gũi vừa giàu tưởng tượng. Người đọc lớn hơn lại dễ chú ý đến sự trưởng thành: một lỗi lầm không bị xóa đi, nhưng có thể trở thành điểm bắt đầu của trách nhiệm nếu nhân vật biết nhớ, biết sửa và biết hành động khác.

Cách kể giàu quan sát khiến cỏ cây, hang đất và các loài vật có đời sống riêng. Tuy vậy, một bài giới thiệu sách không cần kể hết cuộc phiêu lưu hay nói trước mọi kết quả. Chỉ nên chọn vài nét đủ để người nghe biết cuốn sách nói về gì, có gì đáng chú ý và liệu nó có hợp với mục đích đọc của mình không.

Nếu muốn tìm một câu chuyện vừa có hành động, vừa cho thấy quá trình lớn lên không thẳng tắp, đây là một lựa chọn đáng cân nhắc. Khi mượn hoặc mua, hãy xem đúng tên tác giả, nhà xuất bản, năm in và mục lục của ấn bản cụ thể; đừng chép số trang từ một bản khác rồi coi đó là thông tin chung của tác phẩm.

Một nhóm học sinh muốn kiến nghị sửa vòi nước uống tầng ba. Trước khi viết, nhóm quan sát trong bốn ngày học, mỗi ngày ở hai giờ ra chơi. Nhóm chỉ đếm lượt người đến vòi, lượt không lấy được nước và nguyên nhân nhìn thấy; không ghi tên học sinh.

Bảng ghi chép: Thứ Hai — 31 lượt đến, 9 lượt không lấy được nước, vòi chảy rất yếu ở giờ ra chơi thứ hai. Thứ Ba — 28 lượt đến, 3 lượt không lấy được nước, không thấy sự cố rõ. Thứ Tư — 34 lượt đến, 12 lượt không lấy được nước, vòi ngừng chảy trong 7 phút. Thứ Năm — 30 lượt đến, 8 lượt không lấy được nước, nút nhấn bị kẹt hai lần.

Tổng cộng có 123 lượt đến và 32 lượt không lấy được nước trong các khung giờ đã quan sát. Con số này không có nghĩa là 32 học sinh khác nhau, vì một người có thể xuất hiện nhiều lần. Nó cũng chưa cho biết nguyên nhân kĩ thuật của sự cố. Tuy vậy, ghi chép cho thấy bất tiện lặp lại và tập trung ở những lúc vòi yếu, ngừng chảy hoặc nút bị kẹt.

Từ dữ liệu ấy, nhóm có thể kiến nghị bộ phận phụ trách kiểm tra vòi và phản hồi thời gian xử lí; trong lúc chờ, trường có thể đặt thông báo chỉ dẫn điểm lấy nước gần nhất. Nhóm không nên tự kết luận phải thay toàn bộ hệ thống, vì chưa có chuyên môn và dự toán. Một kiến nghị có trách nhiệm nói rõ điều đã quan sát, điều chưa biết và đề xuất vừa với căn cứ.