Hiểu, trình bày và vận dụng được vận tốc.
VẬT LÝ 6–12 • HỌC TỪ HIỆN TƯỢNG ĐẾN BẢN CHẤTChuẩn GDPT hiện hành • Định hướng Hà Nội
ƯỚC MƠ LỚNPHÒNG KHÁM PHÁ VẬT LÝ
Trang chủVẬT LÍ 11 • CHƯƠNG 1 • BÀI 3
Vận tốc, gia tốc trong dao động điều hòa
Vì sao vật nhanh nhất ở giữa nhưng gia tốc lại lớn nhất ở hai biên?
Xích đu chậm dần khi lên cao, dừng tức thời ở biên rồi tăng tốc về giữa. Vận tốc và gia tốc kể hai câu chuyện khác nhau: một đại lượng nói vật đi nhanh thế nào, một đại lượng nói vận tốc đang thay đổi ra sao.
01 • HỌC XONG LÀM ĐƯỢC GÌ?
Mục tiêu quan sát được, không dùng từ mơ hồ
Hiểu, trình bày và vận dụng được gia tốc.
Hiểu, trình bày và vận dụng được quan hệ độc lập thời gian.
Hiểu, trình bày và vận dụng được bốn trạng thái đặc biệt.
Giải quyết tình huống thực tế bằng mô hình, dữ liệu, đơn vị, điều kiện và quy tắc an toàn.
Kiến thức cần gọi lại
- Đạo hàm hàm sin, cos
- Phương trình dao động điều hòa
- Vận tốc và gia tốc là đại lượng có dấu
CHIẾN LƯỢC HỌC THÔNG MINH
Chu trình 5Đ: tự tìm ra bản chất trước khi xem lời giải
- 1Dự đoán: trả lời “Vì sao vật nhanh nhất ở giữa nhưng gia tốc lại lớn nhất ở hai biên?” bằng một câu trước khi mở công thức.
- 2Định vị: vẽ vị trí cân bằng, hai biên, chiều dương và đồng hồ pha.
- 3Đồng bộ bốn biểu diễn: hiện tượng ↔ x(t) ↔ đồ thị ↔ véc-tơ quay/năng lượng.
- 4Đối chiếu: kiểm dấu, đơn vị, pha, trường hợp biên và điều kiện thí nghiệm.
- 5Đúc kết: sau 24 giờ, tự giải thích một tình huống mới rồi làm một câu ôn nối không mở bài.
02 • TỪ BẢN CHẤT ĐẾN QUY TẮC
Bốn lớp kiến thức cốt lõi
Chọn từng thẻ để học theo thứ tự: khái niệm → cách hiểu → ví dụ → phép kiểm.
Vận tốc
Nếu x=Acos(ωt+φ) thì v=dx/dt=−ωAsin(ωt+φ); vmax=ωA.
Hiểu thật dễỞ biên v=0; tại vị trí cân bằng, |v| lớn nhất.
Ví dụA=0,04 m, ω=5 rad/s thì vmax=0,20 m/s.
Mẹo nhớ đúng bản chấtv sớm pha π/2 so với x theo dạng cos tương ứng.
Lỗi phải tránhỞ biên, gia tốc bằng 0 vì vật dừng.
03 • VẬT LÝ Ở NGAY QUANH EM
Bốn tình huống đời thường
Gia đình
Giảm xóc tốt kiểm soát vận tốc và gia tốc rung để xe bám đường, không chỉ làm xe nảy ít.
Trường học
Cảm giác mạnh ở xích đu liên quan gia tốc và lực, không chỉ độ cao.
Giao thông – âm nhạc
Màng loa đổi chiều ở biên, nơi vận tốc tức thời bằng 0.
Khoa học – công nghệ
Cảm biến rung thường đo gia tốc rồi suy ra đặc trưng dao động với hiệu chuẩn phù hợp.
04 • THÍ NGHIỆM CÓ KIỂM SOÁT
Phòng lab tương tác: Vận tốc, gia tốc trong dao động điều hòa
Mô phỏng nhập A, ω, pha, thời điểm; đồ thị đồng bộ x(t), v(t), a(t).
Không rung thiết bị mạnh, không treo tải lớn và không thử cảm giác gia tốc bằng trò nguy hiểm.
- Nêu dự đoán và xác định biến độc lập, biến phụ thuộc, biến cần giữ cố định.
- Kiểm tra dụng cụ, đơn vị, thang đo và quy tắc an toàn.
- Đo hoặc quan sát nhiều lần; giữ dữ liệu gốc và mốc thời gian/vị trí.
- Xử lí dữ liệu, so với mô hình và nêu rõ sai số cùng giới hạn kết luận.
Công cụ trả x, v, a; kiểm v²=ω²(A²−x²) và cho thấy a luôn ngược dấu x.
Nếu x=Acos(ωt+φ) thì v=dx/dt=−ωAsin(ωt+φ); vmax=ωA.
Ô 2 là ω; ô 3 là li độ x có dấu và phải thỏa |x|≤A
KẾT QUẢ CÓ KIỂM ĐIỀU KIỆNDữ liệu chưa hợp lệ
A≥0, ω>0 và li độ phải thỏa |x|≤A.
05 • GIẢI TỪNG BƯỚC
Năm ví dụ tăng dần độ khó
x=0,05cos(4t) m. vmax và amax?
Phân tíchKhóa mô hình vận tốc, gọi đúng đại lượng và điều kiện.
- Xác định vị trí cân bằng, chiều dương, biên độ, pha và mốc thời gian.
- Đổi mọi dữ kiện về đơn vị tương thích; nếu có góc pha thì dùng radian.
- Áp dụng: v sớm pha π/2 so với x theo dạng cos tương ứng.
- Kiểm tra đơn vị, dấu, miền giá trị và điều kiện của mô hình.
Kết luậnvmax=ωA=0,20 m/s; amax=ω²A=0,80 m/s².
Cách nhìn khácKiểm lại bằng đồ thị, vectơ, tỉ lệ, định luật bảo toàn, dữ liệu thực nghiệm hoặc mô phỏng tương tác.
06 • AI GIA SƯ GỢI MỞ
Hỏi để hiểu, không xin đáp án tắt
Trợ lý Vận tốc, gia tốc trong dao động điều hòaTình huống 1/30
Ở biên v=0; tại vị trí cân bằng, |v| lớn nhất.
07 • TỔNG BIÊN TẬP BẮT LỖI
Sai ở đâu và sửa thế nào?
✕ SaiỞ biên, gia tốc bằng 0 vì vật dừng.
✓ SửaVận tốc bằng 0 tức thời, còn |a|=ω²A là lớn nhất và hướng về cân bằng.
✕ SaiTại cân bằng, vật không có gia tốc nên đứng yên.
✓ Sửaa=0 nhưng |v| lớn nhất; vật đi qua rất nhanh.
✕ Saia và x luôn cùng dấu.
✓ Sửaa=−ω²x nên chúng ngược dấu, trừ khi cùng bằng 0.
✕ SaiTừ v² có thể kết luận v luôn dương.
✓ SửaPhải dùng chiều chuyển động hoặc pha để chọn v=±ω√(A²−x²).
08 • NHỚ NHANH, KHÔNG HỌC VẸT
Flashcard lõi kiến thức
1/6
09 • 20 BÀI TẬP • ĐÚNG 15% ÔN NỐI
Luyện năm mức, mỗi câu có năm lớp hướng dẫn
10 • TỰ CHẤM NGAY
Trắc nghiệm hiểu bản chất
—/10
Mục tiêu: ít nhất 8/10
1Nhận định nào đúng nhất về vận tốc?
2Nhận định nào đúng nhất về gia tốc?
3Nhận định nào đúng nhất về quan hệ độc lập thời gian?
4Nhận định nào đúng nhất về bốn trạng thái đặc biệt?
5Nhận định nào đúng nhất về vận tốc?
6Nhận định nào đúng nhất về gia tốc?
7Nhận định nào đúng nhất về quan hệ độc lập thời gian?
8Nhận định nào đúng nhất về bốn trạng thái đặc biệt?
9Kết quả dự kiến nào phù hợp nhất với mô hình?
10Quy tắc an toàn phù hợp nhất cho hoạt động là gì?
11 • ĐỒNG HÀNH ĐÚNG VAI
Góc phụ huynh và giáo viên
Phụ huynh
- Hỏi con mô tả hiện tượng bằng lời và hình trước khi bấm máy.
- Chỉ khuyến khích thí nghiệm biên độ nhỏ, âm lượng thấp hoặc nguồn pin thấp áp với dụng cụ an toàn phù hợp bài.
- Yêu cầu con nói rõ khi nào công thức không còn áp dụng.
Giáo viên
- Yêu cầu học sinh dự đoán và vẽ trạng thái trước khi viết phương trình.
- Chấm cả mô hình, đồ thị, dấu/chiều hoặc pha, dữ liệu gốc, sai số, đơn vị và giới hạn kết luận.
- Giữ mức âm an toàn; không dùng điện lưới, nguồn cao áp, tụ chưa xả, vật treo nặng hoặc dây căng nguy hiểm.
12 • CHỐT BÀI
Năm điều phải tự nói lại được
- v sớm pha π/2 so với x theo dạng cos tương ứng.
- Dấu trừ trong a=−ω²x là dấu phục hồi.
- Từ v² chỉ tìm |v|; phải xét chiều để chọn dấu.
- Lập bảng x–v–a trước khi thay số.
- Công thức chỉ có nghĩa trong đúng mô hình, quy ước dấu/chiều hoặc pha và điều kiện áp dụng.
Nguồn đối chiếu phạm viMục lục Vật lí 11 – Kết nối tri thức ↗Định dạng đánh giá năng lực từ năm 2025 ↗Tham chiếu ôn tập Vật lí 11 tại Hà Nội, năm học 2025–2026 ↗Nội dung trên website được tự biên soạn, không sao chép nguyên văn sách giáo khoa.