- Biết protein có cấu trúc–chức năng và enzyme từ Bài 8, 13.
- Biết màng sinh chất và protein màng từ Bài 11.
- Biết chuyển hoá tế bào được điều hoà theo nhu cầu từ Bài 12.
SINH HỌC 6–12 • HIỂU SỰ SỐNG BẰNG CẤU TRÚC, CƠ CHẾ VÀ BẰNG CHỨNGMôn lựa chọn THPT • Tự biên soạn
ƯỚC MƠ LỚNPHÒNG KHÁM PHÁ SỰ SỐNG
Trang chủMÔN SINH HỌC THPT • BÀI 14 • ĐÃ KIỂM NỘI DUNG
Thông tin giữa các tế bào
Một tín hiệu ngoài tế bào được nhận biết, truyền vào trong và chuyển thành đáp ứng đặc hiệu như thế nào?
Cùng một phân tử truyền tin có thể làm tế bào này phản ứng nhưng tế bào khác im lặng. Khác biệt không nằm ở ‘tín hiệu mạnh hay yếu’ đơn giản, mà ở thụ thể, mạng truyền tin, trạng thái tế bào và cơ chế điều hoà đáp ứng.
95–110 phútnhịp tự học4lõi kiến thức20bài luyện6câu tự chấm
01 • ĐỊNH VỊ TRƯỚC KHI HỌC
Biết nền nào cần gọi lại, đích nào phải đạt
- Nêu khái niệm thông tin giữa các tế bào và các kiểu truyền tin cơ bản.
- Trình bày ba giai đoạn tiếp nhận–truyền tin–đáp ứng dựa trên sơ đồ.
- Giải thích tính đặc hiệu, khuếch đại, kết thúc và phản hồi của tín hiệu.
- Phân tích dữ liệu truyền tin mà không biến tương quan thành nhân quả.
Chu trình 7 phút cho mỗi ý1 phút gọi nền2 phút đọc lõi1 phút vẽ cấu trúc1 phút nêu cơ chế1 phút phản ví dụ1 phút tự kiểm
02 • CẤU TRÚC – CHỨC NĂNG – BẰNG CHỨNG
Bốn lớp kiến thức cốt lõi
Tự nói trước khi mở ví dụ và giới hạn.
Tín hiệu và tế bào đích
Thông tin giữa các tế bào là quá trình tế bào phát tín hiệu làm thay đổi hoạt động của tế bào khác hoặc chính nó. Truyền tin có thể qua tiếp xúc, cục bộ, đường dài hoặc synapse. Tế bào đích phải có thụ thể và bộ máy nội bào phù hợp; khoảng cách không tự quyết định tác dụng.
Hiểu thật dễTín hiệu giống thông điệp, thụ thể giống bộ nhận đúng mã; có thông điệp nhưng không có bộ nhận thì không tạo đáp ứng đặc hiệu.
Ví dụ có tác dụngHormone có thể đi khắp cơ thể nhưng chỉ tế bào mang thụ thể phù hợp mới đáp ứng trực tiếp.
Móc nhớ đúngNguồn – tín hiệu – đường truyền – tế bào đích.
Không được suy diễnCho rằng mọi tế bào tiếp xúc tín hiệu đều phản ứng giống nhau hoặc hormone chỉ tác động gần nơi tiết.
03 • TÌM HIỂU AN TOÀN
Giải mã một mạng truyền tin bằng dữ liệu
Sơ đồ thụ thể–A–B–đáp ứng và bảng dữ liệu giả định khi ức chế từng mắt xích.
Chỉ dùng dữ liệu mô phỏng; không dùng thuốc, hormone, mẫu cơ thể hay thông tin sức khoẻ cá nhân.
- Xác định nguồn tín hiệu, thụ thể, các nút trung gian và đáp ứng đo được.
- Dự đoán kết quả khi loại từng nút rồi mới mở bảng dữ liệu.
- So sánh dự đoán–dữ liệu, phân biệt nút cần thiết với nút chỉ tương quan.
- Đề xuất một thí nghiệm cứu vãn hoặc đối chứng và nêu kết luận tối đa cho phép.
Học sinh lần được thứ tự tương đối của các nút và biết một thí nghiệm đơn lẻ không chứng minh toàn bộ mạng.
Mạng mô phỏng đơn giản hơn tế bào thật; ức chế có thể có tác động ngoài đích và dữ liệu không dùng cho chẩn đoán.
04 • NỐI ĐỜI SỐNG
Ba tình huống để dùng kiến thức
Thuốc và thụ thể
Thuốc có thể hoạt hoá hoặc chặn một mắt xích, nhưng hiệu quả–tác dụng phụ phụ thuộc nhiều mô và liều; không tự sử dụng.
Đường huyết
Nhiều tín hiệu và cơ quan phối hợp điều hoà; không quy một chỉ số đơn lẻ thành chẩn đoán.
Cây trồng
Tế bào thực vật nhận tín hiệu môi trường và hormone để đổi sinh trưởng; đáp ứng phụ thuộc mô và giai đoạn.
05 • TỔNG BIÊN TẬP BẮT LỖI
Sửa đúng và vừa bằng chứng
✕ SaiTín hiệu đi đến đâu thì mọi tế bào ở đó đều đáp ứng.
✓ SửaTế bào cần thụ thể và mạng nội bào phù hợp; trạng thái tế bào còn làm đáp ứng khác nhau.
✕ SaiPhân tử tín hiệu luôn phải đi vào tế bào.
✓ SửaNhiều tín hiệu gắn thụ thể màng và truyền thông tin qua thay đổi cấu hình, không cần đi vào.
✕ SaiKhuếch đại nghĩa là tế bào tạo thêm năng lượng.
✓ SửaKhuếch đại là một nút hoạt hoá nhiều phân tử tiếp theo; năng lượng và vật chất vẫn tuân bảo toàn.
✕ SaiĐáp ứng luôn là bật gene.
✓ SửaĐáp ứng có thể đổi nhanh hoạt tính protein sẵn có hoặc chậm hơn qua biểu hiện gene.
06 • GỌI LẠI CHỦ ĐỘNG
Đóng tài liệu rồi tự trả lời
1/4
07 • LUYỆN 5 MỨC • KHÓA 85%–15%
20 câu: 17 câu bài hiện tại, 3 câu nền đã học
Không câu nào cần kiến thức của bài hoặc chương phía sau.
17 câu • 85%Kiến thức bài hiện tại3 câu • 15%Nền cũ có ghi nguồn
Câu 1Giải thích “Tín hiệu và tế bào đích” bằng lời của em.BÀI HIỆN TẠI • 85%+
Gợi ýNguồn – tín hiệu – đường truyền – tế bào đích.
Đáp án mẫuThông tin giữa các tế bào là quá trình tế bào phát tín hiệu làm thay đổi hoạt động của tế bào khác hoặc chính nó. Truyền tin có thể qua tiếp xúc, cục bộ, đường dài hoặc synapse. Tế bào đích phải có thụ thể và bộ máy nội bào phù hợp; khoảng cách không tự quyết định tác dụng.
Vì saoTín hiệu giống thông điệp, thụ thể giống bộ nhận đúng mã; có thông điệp nhưng không có bộ nhận thì không tạo đáp ứng đặc hiệu.
Câu 5Giải thích “Truyền tin nội bào” bằng lời của em.BÀI HIỆN TẠI • 85%+
Gợi ýChuyển tiếp – khuếch đại – phân nhánh – kết thúc.
Đáp án mẫuThụ thể hoạt hoá chuỗi tương tác phân tử như protein chuyển mạch, chất truyền tin thứ hai hoặc chuỗi phosphoryl hoá. Chuỗi có thể phân nhánh và khuếch đại, đồng thời được giới hạn bởi enzyme tắt tín hiệu, phân huỷ chất truyền tin và nội hoá thụ thể.
Vì saoMột phân tử được hoạt hoá có thể kích hoạt nhiều phân tử kế tiếp, nhưng mạng luôn có phanh và điểm kiểm soát.
08 • TỰ CHẤM
Sáu câu kiểm tra hiểu bản chất
—/6
Mục tiêu: ít nhất 5/6
1Tế bào đích của tín hiệu cần
2Tiếp nhận bắt đầu khi
3Truyền tin nội bào có thể
4Đáp ứng nhanh thường liên quan
5Dữ liệu ức chế một nút cho thấy
6Kết thúc tín hiệu quan trọng vì
09 • ĐỒNG HÀNH ĐÚNG VAI
Phụ huynh không dạy thay; giáo viên không chấm nhớ máy móc
Phụ huynh
- Hỏi con chỉ đủ ba bước: nhận ở đâu, truyền qua đâu, tế bào đổi điều gì.
- Không dùng bài học để tự diễn giải xét nghiệm hormone hoặc tự điều chỉnh thuốc.
- Khuyến khích con nêu điều gì còn thiếu để kết luận quan hệ nhân quả.
Giáo viên
- Bắt học sinh tách phân tử tín hiệu, thụ thể, nút trung gian và đáp ứng đo được.
- Dùng dữ liệu giả định, không yêu cầu học sinh cung cấp thông tin nội tiết hoặc bệnh.
- Chưa dùng kiến thức chuyên sâu thần kinh–nội tiết lớp 11 làm điều kiện giải.
10 • CHỐT BÀI
Năm câu phải tự nói lại được
- Thông tin tế bào gồm nguồn, tín hiệu, đường truyền và tế bào đích.
- Tế bào đích cần thụ thể và mạng đáp ứng phù hợp.
- Ba giai đoạn là tiếp nhận, truyền tin và đáp ứng.
- Mạng truyền tin có thể khuếch đại, phân nhánh, phản hồi và kết thúc.
- Đáp ứng có thể đổi protein sẵn có hoặc điều hoà biểu hiện gene.
Nguồn khóa phạm vi chương trìnhChương trình GDPT môn Sinh học – Bộ GDĐT ↗Liên Hợp Quốc – Các Mục tiêu Phát triển Bền vững ↗NHGRI – Cell ↗NHGRI – DNA ↗NCBI – Hướng dẫn tìm kiếm trình tự ↗NCBI Bookshelf – Molecular Biology of the Cell ↗Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ – What Is Cancer? ↗WHO – Antimicrobial resistance ↗NCBI Bookshelf – Medical Microbiology ↗WHO – Vaccines and immunization ↗NIH – Stem Cell Basics ↗FDA – Thông tin về liệu pháp y học tái tạo ↗US EPA – Introduction to in situ bioremediation ↗US EPA – Anaerobic digestion ↗US EPA – Microbiology of wastewater treatment ↗Nội dung do Ước Mơ Lớn tự biên soạn theo chương trình, không sao chép nguyên văn một bộ sách giáo khoa.