- Nhớ trao đổi chất là đặc trưng của cơ thể sống ở Sinh học 7.
- Nhớ thẩm thấu, vận chuyển thụ động–chủ động qua màng ở Sinh học 10.
- Phân biệt rễ, thân, lá và chức năng khái quát của chúng ở THCS.
SINH HỌC 6–12 • HIỂU SỰ SỐNG BẰNG CẤU TRÚC, CƠ CHẾ VÀ BẰNG CHỨNGMôn lựa chọn THPT • Tự biên soạn
ƯỚC MƠ LỚNPHÒNG KHÁM PHÁ SỰ SỐNG
Trang chủMÔN SINH HỌC THPT • BÀI 1 • ĐÃ KIỂM NỘI DUNG
Trao đổi chất ở thực vật
Cây không đi tìm thức ăn nhưng thu nhận, vận chuyển, biến đổi vật chất và duy trì cân bằng nước bằng cách nào?
Một cây xanh là hệ mở: rễ tiếp xúc đất, lá tiếp xúc không khí, các mạch dẫn nối toàn cơ thể. Muốn giải thích cây héo hay bón phân đúng, phải lần cả dòng nước–khoáng–chất hữu cơ và điều kiện chi phối, không nhìn một cơ quan riêng lẻ.
120–135 phútnhịp tự học4lõi kiến thức20bài luyện6câu tự chấm
01 • ĐỊNH VỊ TRƯỚC KHI HỌC
Biết nền nào cần gọi lại, đích nào phải đạt
- Phân tích vai trò, dấu hiệu và ba giai đoạn chuyển hoá năng lượng; phân biệt tự dưỡng–dị dưỡng.
- Mô tả hấp thụ nước–khoáng ở rễ và hai dòng vận chuyển trong cây.
- Giải thích thoát hơi nước, dinh dưỡng khoáng–nitơ và các nhân tố ảnh hưởng.
- Vận dụng vào tưới, bón và chăm cây có căn cứ, an toàn.
Chu trình 7 phút cho mỗi ý1 phút gọi nền2 phút đọc lõi1 phút vẽ cấu trúc1 phút nêu cơ chế1 phút phản ví dụ1 phút tự kiểm
02 • CẤU TRÚC – CHỨC NĂNG – BẰNG CHỨNG
Bốn lớp kiến thức cốt lõi
Tự nói trước khi mở ví dụ và giới hạn.
Hệ mở và dòng năng lượng
Trao đổi chất gồm thu nhận, vận chuyển, biến đổi, tổng hợp–tích luỹ, phân giải–giải phóng năng lượng, đào thải và điều hoà. Chuyển hoá năng lượng có ba chặng khái quát: tổng hợp, phân giải và huy động năng lượng cho hoạt động sống. Sinh vật tự dưỡng tạo chất hữu cơ từ chất vô cơ; sinh vật dị dưỡng lấy chất hữu cơ từ sinh vật khác.
Hiểu thật dễHãy vẽ cơ thể như một trạm trung chuyển: có đầu vào, đường đi, nơi biến đổi, đầu ra và bộ điều khiển. Vật chất được tuần hoàn qua hệ sống, còn năng lượng được truyền và hao tán dần dưới dạng nhiệt.
Ví dụ có tác dụngCây lấy CO₂, nước, ion khoáng và ánh sáng; tổng hợp chất hữu cơ, hô hấp để huy động năng lượng rồi thải O₂, CO₂, nước tuỳ quá trình.
Móc nhớ đúngĐầu vào → vận chuyển → biến đổi → sử dụng/dự trữ → đầu ra → điều hoà.
Không được suy diễnGọi cây là sinh vật 'không trao đổi chất', hoặc nói năng lượng được tuần hoàn y hệt vật chất.
03 • TÌM HIỂU AN TOÀN
Theo dõi thoát hơi nước bằng thí nghiệm túi lá có đối chứng
Hai nhánh lá tương đương còn trên cây, hai túi trong suốt, dây buộc, nhãn, cân điện tử nếu có.
Không dùng cây độc/gây dị ứng; không trèo cao; không để túi quá lâu dưới nắng gắt làm nóng lá; rửa tay sau thao tác.
- Chọn hai nhánh tương đương; bọc một nhánh có lá và một túi đối chứng không có lá trong cùng thời gian.
- Giữ vị trí, thời gian và kích thước túi tương đương; ghi nhiệt độ–ánh sáng.
- Quan sát/đo lượng nước ngưng, lặp ở ít nhất ba cặp và lập bảng.
- Giải thích chênh lệch, nêu nguồn nước khác có thể có và đề xuất cải tiến.
Túi quanh nhánh có lá thường có nhiều nước ngưng hơn, hỗ trợ kết luận lá thoát hơi nước.
Nước ngưng là chỉ báo gián tiếp; túi làm đổi vi khí hậu và không cho tốc độ thoát hơi nước ngoài tự nhiên.
04 • NỐI ĐỜI SỐNG
Ba tình huống để dùng kiến thức
Tưới cây
Tưới vào vùng rễ, theo ẩm đất và thời tiết; cây héo giữa trưa chưa chắc đất thiếu nước lâu dài vì thoát hơi có thể tạm vượt hút nước.
Đất mặn
Muối làm giảm thế nước đất và gây độc ion; cần giải pháp đất–nước–giống, không chỉ tăng lượng tưới.
Nông nghiệp sạch
Bón dựa trên nhu cầu và phân tích đất giúp giảm thất thoát, phú dưỡng và phát thải.
05 • TỔNG BIÊN TẬP BẮT LỖI
Sửa đúng và vừa bằng chứng
✕ SaiCây lấy thức ăn sẵn từ đất qua rễ.
✓ SửaRễ lấy nước và ion khoáng; phần lớn carbon của chất hữu cơ đến từ CO₂ được đồng hoá khi quang hợp.
✕ SaiThoát hơi nước chỉ gây hại cho cây.
✓ SửaThoát hơi tạo lực hút mạch gỗ, hỗ trợ vận chuyển và làm mát nhưng phải được điều tiết để tránh mất nước quá mức.
✕ SaiMọi chất trong cây đều vận chuyển theo một hướng.
✓ SửaMạch gỗ chủ yếu từ rễ lên; mạch rây đi từ cơ quan nguồn tới các nơi nhận và hướng phụ thuộc quan hệ nguồn–chứa.
✕ SaiLá vàng chứng minh chắc chắn cây thiếu nitơ.
✓ SửaLá vàng có nhiều nguyên nhân; cần thêm vị trí triệu chứng, điều kiện đất–nước và dữ liệu khoáng.
06 • GỌI LẠI CHỦ ĐỘNG
Đóng tài liệu rồi tự trả lời
1/4
07 • LUYỆN 5 MỨC • KHÓA 85%–15%
20 câu: 17 câu bài hiện tại, 3 câu nền đã học
Không câu nào cần kiến thức của bài hoặc chương phía sau.
17 câu • 85%Kiến thức bài hiện tại3 câu • 15%Nền cũ có ghi nguồn
Câu 1Giải thích “Hệ mở và dòng năng lượng” bằng lời của em.BÀI HIỆN TẠI • 85%+
Gợi ýĐầu vào → vận chuyển → biến đổi → sử dụng/dự trữ → đầu ra → điều hoà.
Đáp án mẫuTrao đổi chất gồm thu nhận, vận chuyển, biến đổi, tổng hợp–tích luỹ, phân giải–giải phóng năng lượng, đào thải và điều hoà. Chuyển hoá năng lượng có ba chặng khái quát: tổng hợp, phân giải và huy động năng lượng cho hoạt động sống. Sinh vật tự dưỡng tạo chất hữu cơ từ chất vô cơ; sinh vật dị dưỡng lấy chất hữu cơ từ sinh vật khác.
Vì saoHãy vẽ cơ thể như một trạm trung chuyển: có đầu vào, đường đi, nơi biến đổi, đầu ra và bộ điều khiển. Vật chất được tuần hoàn qua hệ sống, còn năng lượng được truyền và hao tán dần dưới dạng nhiệt.
Câu 5Giải thích “Mạch gỗ, mạch rây và thoát hơi nước” bằng lời của em.BÀI HIỆN TẠI • 85%+
Gợi ýGỗ: nước–khoáng; rây: nguồn → nơi chứa; khí khổng: đổi CO₂ lấy nguy cơ mất nước.
Đáp án mẫuMạch gỗ vận chuyển chủ yếu nước–ion khoáng từ rễ lên; động lực quan trọng là lực hút do thoát hơi nước, cùng liên kết–bám dính của cột nước và áp suất rễ. Mạch rây chuyển chất hữu cơ từ cơ quan nguồn đến cơ quan chứa/tiêu thụ theo chênh lệch áp suất. Khí khổng điều tiết trao đổi khí và thoát hơi nước bằng thay đổi sức trương tế bào khí khổng.
Vì saoMạch gỗ giống đường nước một chiều chủ đạo; mạch rây nối nơi tạo đường với nơi cần hoặc dự trữ, nên hướng có thể khác ở các bó mạch. Thoát hơi nước vừa kéo nước vừa làm mát nhưng cũng gây mất nước.
08 • TỰ CHẤM
Sáu câu kiểm tra hiểu bản chất
—/6
Mục tiêu: ít nhất 5/6
1Dấu hiệu nào không thuộc trao đổi chất?
2Nước vào lông hút chủ yếu theo
3Động lực quan trọng của dòng mạch gỗ là
4Mạch rây vận chuyển chủ yếu
5Vi lượng nghĩa là
6Cách kết luận thiếu khoáng đúng là
09 • ĐỒNG HÀNH ĐÚNG VAI
Phụ huynh không dạy thay; giáo viên không chấm nhớ máy móc
Phụ huynh
- Cho con chăm một chậu cây và ghi tưới–thời tiết–đáp ứng, không biến hoạt động thành mẹo bón phân.
- Không cho trẻ nếm dung dịch dinh dưỡng hoặc tự pha hoá chất; ưu tiên quan sát an toàn.
- Hỏi con lần đường đi của nước, khoáng và đường thay vì học thuộc tên mạch.
Giáo viên
- Dạy trao đổi chất như một hệ dòng có điều hoà; luôn nối cấp tế bào với cơ thể.
- Khi dùng triệu chứng thiếu khoáng, yêu cầu học sinh nêu ít nhất hai giải thích thay thế.
- Túi lá cần đối chứng, lặp và nêu hiệu ứng vi khí hậu; không coi nước ngưng là phép đo tuyệt đối.
10 • CHỐT BÀI
Năm câu phải tự nói lại được
- Cơ thể thực vật là hệ mở trao đổi vật chất, chuyển năng lượng và tự điều hoà.
- Rễ hấp thụ nước theo thế nước; ion theo cơ chế thụ động hoặc chủ động.
- Mạch gỗ, mạch rây và khí khổng tạo mạng vận chuyển–điều tiết toàn cây.
- Khoáng thiết yếu cần đúng dạng và lượng; triệu chứng riêng lẻ chưa đủ chẩn đoán.
- Tưới–bón hợp lí phải dựa nhu cầu cây, đất, thời tiết và theo dõi bằng chứng.
Nguồn khóa phạm vi chương trìnhChương trình GDPT môn Sinh học – Bộ GDĐT ↗NCBI Bookshelf – Molecular Biology of the Cell ↗NCBI Bookshelf – Chloroplasts and photosynthesis ↗WHO – Healthy diet ↗WHO – Tobacco ↗WHO – Vaccines and immunization ↗CDC – How vaccines work ↗NIDDK – Your kidneys & how they work ↗NCBI Bookshelf – Neuroscience ↗NCBI Bookshelf – Plant Development ↗NCBI Bookshelf – Developmental Biology ↗WHO – Family planning and contraception ↗WHO – Emergency contraception ↗WHO – Sexually transmitted infections ↗Nội dung do Ước Mơ Lớn tự biên soạn theo chương trình, không sao chép nguyên văn một bộ sách giáo khoa.