Hiểu, trình bày và vận dụng được hai loại điện tích và chiều lực.
VẬT LÝ 6–12 • HỌC TỪ HIỆN TƯỢNG ĐẾN BẢN CHẤTChuẩn GDPT hiện hành • Định hướng Hà Nội
ƯỚC MƠ LỚNPHÒNG KHÁM PHÁ VẬT LÝ
Trang chủVẬT LÍ 11 • CHƯƠNG 3 • BÀI 16
Lực tương tác giữa các điện tích
Hai vật không chạm nhau vẫn hút hoặc đẩy nhau mạnh đến mức nào?
Một chiếc lược nhựa sau khi chải tóc có thể hút vụn giấy mà không cần chạm. Đằng sau hiện tượng nhỏ ấy là lực điện, cùng nguyên lí được dùng trong sơn tĩnh điện và lọc bụi.
01 • HỌC XONG LÀM ĐƯỢC GÌ?
Mục tiêu quan sát được, không dùng từ mơ hồ
Hiểu, trình bày và vận dụng được điện tích điểm và đơn vị.
Hiểu, trình bày và vận dụng được định luật coulomb.
Hiểu, trình bày và vận dụng được nguyên lí chồng chất lực.
Giải quyết tình huống thực tế bằng mô hình, dữ liệu, đơn vị, điều kiện và quy tắc an toàn.
Kiến thức cần gọi lại
- Điện tích dương, âm và sự nhiễm điện
- Vectơ lực và quy tắc tổng hợp lực
- Đổi μC, nC sang C và cm sang m
CHIẾN LƯỢC HỌC THÔNG MINH
Chu trình 5Đ: tự tìm ra bản chất trước khi xem lời giải
- 1Dự đoán: trả lời “Hai vật không chạm nhau vẫn hút hoặc đẩy nhau mạnh đến mức nào?” bằng một câu trước khi mở công thức.
- 2Định trường: vẽ điện tích nguồn, điểm xét, vectơ E⃗/F⃗ và mốc điện thế–thế năng.
- 3Đồng bộ bốn lớp: dấu điện tích ↔ chiều vectơ ↔ công–thế năng ↔ điện thế.
- 4Đối chiếu: kiểm dấu, đơn vị, pha, trường hợp biên và điều kiện thí nghiệm.
- 5Đúc kết: sau 24 giờ, tự giải thích một tình huống mới rồi làm một câu ôn nối không mở bài.
02 • TỪ BẢN CHẤT ĐẾN QUY TẮC
Bốn lớp kiến thức cốt lõi
Chọn từng thẻ để học theo thứ tự: khái niệm → cách hiểu → ví dụ → phép kiểm.
Hai loại điện tích và chiều lực
Điện tích cùng dấu đẩy nhau, trái dấu hút nhau. Hai lực tương tác nằm trên đường nối hai điện tích, cùng độ lớn, ngược chiều và đặt lên hai vật khác nhau.
Hiểu thật dễDấu của q quyết định hút hay đẩy; độ lớn lực luôn được ghi bằng số không âm.
Ví dụHai điện tích dương đặt cạnh nhau chịu hai lực hướng ra xa nhau.
Mẹo nhớ đúng bản chấtXác định dấu trước, vẽ phương–chiều trước, tính độ lớn sau.
Lỗi phải tránhHai điện tích trái dấu thì lực Coulomb mang giá trị âm.
03 • VẬT LÝ Ở NGAY QUANH EM
Bốn tình huống đời thường
Gia đình
Máy lọc bụi tĩnh điện tích điện cho hạt bụi rồi hút chúng về bản mang điện trái dấu.
Trường học
Sơn tĩnh điện giúp hạt sơn bám đều hơn lên bề mặt và giảm lượng sơn thất thoát.
Đời sống
Quần áo khô cọ xát dễ hút nhau; độ ẩm cao làm điện tích rò nhanh hơn.
Khoa học – công nghệ
Sét liên quan sự phân tách điện tích và điện trường rất mạnh; không tự thử phóng điện cao áp.
04 • THÍ NGHIỆM CÓ KIỂM SOÁT
Phòng lab tương tác: Lực tương tác giữa các điện tích
Mô phỏng nhập q₁, q₂ và khoảng cách r; thanh nhựa, giấy vụn và vải khô cho quan sát định tính.
Chỉ dùng tĩnh điện nhỏ từ cọ xát; tránh linh kiện điện tử nhạy, chất dễ cháy và tuyệt đối không dùng nguồn cao áp hay tạo tia lửa.
- Nêu dự đoán và xác định biến độc lập, biến phụ thuộc, biến cần giữ cố định.
- Kiểm tra dụng cụ, đơn vị, thang đo và quy tắc an toàn.
- Đo hoặc quan sát nhiều lần; giữ dữ liệu gốc và mốc thời gian/vị trí.
- Xử lí dữ liệu, so với mô hình và nêu rõ sai số cùng giới hạn kết luận.
Công cụ trả độ lớn lực Coulomb, xác định hút–đẩy và kiểm luật nghịch đảo bình phương khoảng cách.
Điện tích cùng dấu đẩy nhau, trái dấu hút nhau. Hai lực tương tác nằm trên đường nối hai điện tích, cùng độ lớn, ngược chiều và đặt lên hai vật khác nhau.
Ô 2 là q₂ (μC), ô 3 là khoảng cách r (m)
KẾT QUẢ CÓ KIỂM ĐIỀU KIỆNF ≈ 0,59917 N • hai điện tích hút nhau
Độ lớn F không âm; dấu q chỉ quyết định chiều hút–đẩy. Khoảng cách r tính từ vị trí hai điện tích điểm và phải đổi sang mét.
05 • GIẢI TỪNG BƯỚC
Năm ví dụ tăng dần độ khó
q₁=2 μC, q₂=3 μC, r=0,30 m trong chân không. Độ lớn lực?
Phân tíchKhóa mô hình hai loại điện tích và chiều lực, gọi đúng đại lượng và điều kiện.
- Xác định điện tích nguồn, điểm xét, mốc điện thế–thế năng, dấu và chiều vectơ.
- Đổi mọi dữ kiện về đơn vị tương thích; nếu có góc pha thì dùng radian.
- Áp dụng: Xác định dấu trước, vẽ phương–chiều trước, tính độ lớn sau.
- Kiểm tra đơn vị, dấu, miền giá trị và điều kiện của mô hình.
Kết luậnF≈8,99×10⁹·(2×10⁻⁶)(3×10⁻⁶)/0,30²≈0,599 N.
Cách nhìn khácKiểm lại bằng đồ thị, vectơ, tỉ lệ, định luật bảo toàn, dữ liệu thực nghiệm hoặc mô phỏng tương tác.
06 • AI GIA SƯ GỢI MỞ
Hỏi để hiểu, không xin đáp án tắt
Trợ lý Lực tương tác giữa các điện tíchTình huống 1/30
Dấu của q quyết định hút hay đẩy; độ lớn lực luôn được ghi bằng số không âm.
07 • TỔNG BIÊN TẬP BẮT LỖI
Sai ở đâu và sửa thế nào?
✕ SaiHai điện tích trái dấu thì lực Coulomb mang giá trị âm.
✓ SửaF là độ lớn nên không âm; dấu điện tích dùng để xác định chiều hút hay đẩy.
✕ SaiKhoảng cách tăng gấp đôi thì lực giảm một nửa.
✓ SửaVì F∝1/r² nên lực giảm bốn lần.
✕ SaiHai lực tương tác triệt tiêu vì cùng độ lớn, ngược chiều.
✓ SửaChúng đặt lên hai vật khác nhau nên không cộng để tìm hợp lực trên một vật.
✕ SaiCó thể cộng độ lớn mọi lực điện.
✓ SửaPhải cộng vectơ; chỉ cộng đại số khi các lực cùng một đường thẳng và đã chọn chiều dương.
08 • NHỚ NHANH, KHÔNG HỌC VẸT
Flashcard lõi kiến thức
1/6
09 • 20 BÀI TẬP • ĐÚNG 15% ÔN NỐI
Luyện năm mức, mỗi câu có năm lớp hướng dẫn
10 • TỰ CHẤM NGAY
Trắc nghiệm hiểu bản chất
—/10
Mục tiêu: ít nhất 8/10
1Nhận định nào đúng nhất về hai loại điện tích và chiều lực?
2Nhận định nào đúng nhất về điện tích điểm và đơn vị?
3Nhận định nào đúng nhất về định luật coulomb?
4Nhận định nào đúng nhất về nguyên lí chồng chất lực?
5Nhận định nào đúng nhất về hai loại điện tích và chiều lực?
6Nhận định nào đúng nhất về điện tích điểm và đơn vị?
7Nhận định nào đúng nhất về định luật coulomb?
8Nhận định nào đúng nhất về nguyên lí chồng chất lực?
9Kết quả dự kiến nào phù hợp nhất với mô hình?
10Quy tắc an toàn phù hợp nhất cho hoạt động là gì?
11 • ĐỒNG HÀNH ĐÚNG VAI
Góc phụ huynh và giáo viên
Phụ huynh
- Hỏi con mô tả hiện tượng bằng lời và hình trước khi bấm máy.
- Chỉ khuyến khích thí nghiệm biên độ nhỏ, âm lượng thấp hoặc nguồn pin thấp áp với dụng cụ an toàn phù hợp bài.
- Yêu cầu con nói rõ khi nào công thức không còn áp dụng.
Giáo viên
- Yêu cầu học sinh dự đoán và vẽ trạng thái trước khi viết phương trình.
- Chấm cả mô hình, đồ thị, dấu/chiều hoặc pha, dữ liệu gốc, sai số, đơn vị và giới hạn kết luận.
- Giữ mức âm an toàn; không dùng điện lưới, nguồn cao áp, tụ chưa xả, vật treo nặng hoặc dây căng nguy hiểm.
12 • CHỐT BÀI
Năm điều phải tự nói lại được
- Xác định dấu trước, vẽ phương–chiều trước, tính độ lớn sau.
- μ=10⁻⁶, n=10⁻⁹; r phải đổi sang mét.
- Tỉ lệ trước khi thay số giúp phát hiện sai lũy thừa.
- Tách từng nguồn, vẽ từng vectơ, rồi mới cộng vectơ.
- Công thức chỉ có nghĩa trong đúng mô hình, quy ước dấu/chiều hoặc pha và điều kiện áp dụng.
Nguồn đối chiếu phạm viMục lục Vật lí 11 – Kết nối tri thức ↗Định dạng đánh giá năng lực từ năm 2025 ↗Tham chiếu ôn tập Vật lí 11 tại Hà Nội, năm học 2025–2026 ↗Nội dung trên website được tự biên soạn, không sao chép nguyên văn sách giáo khoa.