- Hiểu phân li độc lập và tỉ lệ hai cặp từ Bài 4.
- Biết gene nằm dọc nhiễm sắc thể từ Bài 10.
- Biết bắt cặp tương đồng và trao đổi chéo ở giảm phân từ Bài 12.
SINH HỌC 6–12 • HIỂU SỰ SỐNG BẰNG CẤU TRÚC, CƠ CHẾ VÀ BẰNG CHỨNGMạch Vật sống trong KHTN • Tự biên soạn
ƯỚC MƠ LỚNPHÒNG KHÁM PHÁ SỰ SỐNG
Trang chủKHTN 9 • VẬT SỐNG • BÀI 14 • ĐÃ KIỂM NỘI DUNG
Di truyền liên kết
Vì sao các gene nằm trên cùng một nhiễm sắc thể thường được truyền cùng nhau nhưng không phải lúc nào cũng tuyệt đối?
Quy luật phân li độc lập có điều kiện. Khi hai gene cùng nằm trên một nhiễm sắc thể, các allele ở cùng chiếc có xu hướng đi chung vào giao tử; trao đổi chéo có thể tạo một số tổ hợp mới.
95–110 phútnhịp tự học4lõi kiến thức20bài luyện6câu tự chấm
01 • ĐỊNH VỊ TRƯỚC KHI HỌC
Biết nền nào cần gọi lại, đích nào phải đạt
- Nêu được khái niệm nhóm gene liên kết.
- Giải thích xu hướng allele cùng nhiễm sắc thể đi chung vào giao tử.
- Phân biệt kiểu bố mẹ và kiểu tái tổ hợp trong dữ liệu phép lai.
- So sánh liên kết với phân li độc lập mà không cần tính khoảng cách bản đồ gene.
Chu trình 7 phút cho mỗi ý1 phút gọi nền2 phút đọc lõi1 phút vẽ dòng1 phút nêu điều kiện1 phút phản ví dụ1 phút tự kiểm
02 • CẤU TRÚC – QUÁ TRÌNH – BẰNG CHỨNG
Bốn lớp kiến thức cốt lõi
Chạm một thẻ, tự nói lại bằng lời của em rồi mới xem ví dụ và giới hạn.
Nhóm gene liên kết
Các gene nằm trên cùng một nhiễm sắc thể tạo thành một nhóm gene liên kết và có xu hướng cùng được truyền qua giảm phân.
Hiểu thật dễMột nhiễm sắc thể giống ‘gói’ mang nhiều gene; gói đi vào giao tử thường kéo các allele cùng đi.
Ví dụ có tác dụngKí hiệu AB/ab cho biết A và B cùng trên một NST tương đồng, a và b cùng trên chiếc kia.
Móc nhớ đúngCùng NST → có xu hướng đi cùng.
Không được suy diễnNói hai allele của cùng gene là hai gene liên kết hoặc mọi gene trong cơ thể cùng một nhóm.
03 • TÌM HIỂU TỰ NHIÊN AN TOÀN
Phân loại bốn nhóm con trong phép lai phân tích
Ba bảng dữ liệu giả định, thẻ AB/ab/Ab/aB và biểu đồ cột trống.
Dữ liệu cây/ruồi giả định; không dùng dữ liệu gene người hoặc suy đoán huyết thống.
- Xác định hai nhóm kiểu bố mẹ và hai nhóm tái tổ hợp.
- Vẽ cột số lượng bốn nhóm.
- So mẫu hình với dự đoán độc lập 1:1:1:1.
- Kết luận độc lập, liên kết hoàn toàn hay liên kết không hoàn toàn và nêu giới hạn.
Học sinh dùng chênh lệch nhóm bố mẹ–tái tổ hợp để phân loại mô hình.
Không tính bản đồ gene; mẫu nhỏ hoặc sai phân loại kiểu hình có thể làm kết luận kém tin cậy.
04 • NỐI ĐỜI SỐNG, KHÔNG KỂ CHUYỆN TRANG TRÍ
Ba tình huống để dùng kiến thức
Chọn giống
Liên kết có thể giữ cùng nhau cả đặc điểm mong muốn và không mong muốn; tái tổ hợp tạo cơ hội tách chúng.
Nghiên cứu gene
Tần số cùng di truyền hỗ trợ suy luận vị trí tương đối, nhưng bài này không yêu cầu lập bản đồ.
Đọc xác suất
Có bốn nhóm không có nghĩa độc lập; phải so tần số các nhóm.
05 • TỔNG BIÊN TẬP BẮT LỖI
Không chỉ biết sai — phải sửa đúng và vừa bằng chứng
✕ SaiMọi gene luôn phân li độc lập.
✓ SửaCác gene cùng nhiễm sắc thể có thể liên kết; độc lập cần điều kiện.
✕ SaiLiên kết nghĩa là không bao giờ có tái tổ hợp.
✓ SửaTrao đổi chéo có thể tạo giao tử tái tổ hợp nếu xảy ra giữa hai gene.
✕ SaiTrao đổi chéo tạo gene mới.
✓ SửaNó sắp xếp lại các allele/đoạn đã có; đột biến mới tạo biến đổi trình tự.
✕ SaiCó bốn kiểu con là chắc chắn độc lập.
✓ SửaLiên kết không hoàn toàn cũng tạo bốn nhóm nhưng nhóm bố mẹ thường nhiều hơn.
06 • GỌI LẠI CHỦ ĐỘNG
Đóng tài liệu rồi tự trả lời
1/4
07 • LUYỆN 5 MỨC • KHÓA 85%–15%
20 câu: 17 câu bài hiện tại, 3 câu gọi lại nền cũ
85% dùng đúng kiến thức vừa học; 15% chỉ gọi lại nội dung đã học và ghi rõ nguồn. Không câu nào cần kiến thức của bài hoặc chương phía sau.
17 câu • 85%Kiến thức bài hiện tại3 câu • 15%Nền cũ có ghi nguồn
Câu 1Giải thích “Nhóm gene liên kết” bằng lời của em.BÀI HIỆN TẠI • 85%+
Gợi ýCùng NST → có xu hướng đi cùng.
Đáp án mẫuCác gene nằm trên cùng một nhiễm sắc thể tạo thành một nhóm gene liên kết và có xu hướng cùng được truyền qua giảm phân.
Vì saoMột nhiễm sắc thể giống ‘gói’ mang nhiều gene; gói đi vào giao tử thường kéo các allele cùng đi.
Câu 5Giải thích “Hoán vị và tái tổ hợp” bằng lời của em.BÀI HIỆN TẠI • 85%+
Gợi ýBố mẹ nhiều – tái tổ hợp ít hơn.
Đáp án mẫuTrao đổi chéo giữa các chromatid không chị em có thể hoán đổi đoạn, tạo giao tử tái tổ hợp Ab và aB bên cạnh giao tử bố mẹ AB, ab.
Vì saoTrao đổi đoạn làm một phần ‘gói’ được sắp xếp lại.
08 • TỰ CHẤM VÀ SỬA LỖ HỔNG
Sáu câu kiểm tra hiểu bản chất
—/6
Mục tiêu: ít nhất 5/6
1Gene liên kết là các gene
2AB/ab liên kết hoàn toàn tạo chủ yếu
3Giao tử tái tổ hợp
4Dấu hiệu liên kết không hoàn toàn
5Trao đổi chéo
6Bài này không yêu cầu
09 • ĐỒNG HÀNH ĐÚNG VAI
Phụ huynh không dạy thay; giáo viên không chấm nhớ máy móc
Phụ huynh
- Cho con tô cùng màu các allele trên một ‘que NST’ rồi mô phỏng trao đổi đoạn.
- Hỏi mẫu hình số lượng, không yêu cầu công thức bản đồ gene.
- Không liên hệ dữ liệu bài học với quan hệ huyết thống người.
Giáo viên
- Luôn dùng Bài 4 làm đối chứng độc lập.
- Phân biệt tái tổ hợp với đột biến mới.
- Giữ bài ở mức khái niệm, phép lai và ứng dụng; không vượt sang centimorgan.
10 • CHỐT BÀI
Năm câu phải tự nói lại được
- Gene cùng nhiễm sắc thể tạo nhóm liên kết.
- Không trao đổi chéo, các tổ hợp bố mẹ có xu hướng đi cùng.
- Trao đổi chéo có thể tạo giao tử tái tổ hợp.
- Liên kết không hoàn toàn cho nhóm bố mẹ nhiều hơn nhóm tái tổ hợp.
- Phân li độc lập và liên kết là hai mô hình có điều kiện khác nhau.
Nguồn khóa phạm vi chương trìnhChương trình GDPT môn Khoa học tự nhiên – Bộ GDĐT ↗NHGRI – DNA Fact Sheet ↗NHGRI – Chromosomes Fact Sheet ↗NHGRI – Gene ↗NHGRI – Mutation ↗MedlinePlus Genetics – How genes direct proteins ↗Luật Hôn nhân và gia đình 2014 – Cổng thông tin Chính phủ ↗NHGRI – Genetics Glossary ↗Smithsonian – Introduction to Human Evolution ↗WHO – Antimicrobial resistance ↗IPCC – AR6 Synthesis Report ↗CITES – What is CITES? ↗Công ước Đa dạng sinh học ↗Nội dung do Ước Mơ Lớn tự biên soạn theo chương trình, không sao chép nguyên văn một bộ sách giáo khoa.