Hiểu, trình bày và vận dụng được cấu tạo lăng kính.
VẬT LÝ 6–12 • HỌC TỪ HIỆN TƯỢNG ĐẾN BẢN CHẤTChuẩn GDPT hiện hành • Định hướng Hà Nội
ƯỚC MƠ LỚNPHÒNG KHÁM PHÁ VẬT LÝ
Trang chủCHỐT BÀI TRONG 1 PHÚT
Cần nhớ
- Đánh dấu mặt tới, mặt ló và đáy lăng kính.
- Mỗi mặt phân cách có một điểm tới và pháp tuyến riêng.
- Tán sắc không tạo màu mới; nó tách các thành phần sẵn có.
KHTN 9 • CHƯƠNG 2 • BÀI 7
Lăng kính
Vì sao một chùm sáng trắng qua lăng kính lại tách thành dải nhiều màu?
Một vệt sáng trắng chiếu qua lăng kính thủy tinh có thể hiện dải màu từ đỏ đến tím. Mỗi màu bị khúc xạ khác nhau nên đường đi tách ra.
01 • HỌC XONG LÀM ĐƯỢC GÌ?
Mục tiêu quan sát được, không dùng từ mơ hồ
Hiểu, trình bày và vận dụng được đường truyền đơn sắc.
Hiểu, trình bày và vận dụng được tán sắc ánh sáng.
Hiểu, trình bày và vận dụng được ứng dụng và giới hạn.
Giải thích tình huống thực tế bằng mô hình, dữ kiện, đơn vị, điều kiện và quy tắc an toàn.
Kiến thức cần gọi lại
- Khúc xạ ánh sáng
- Chiết suất
- Ánh sáng trắng
CHIẾN LƯỢC HỌC THÔNG MINH
Chu trình 5Đ: tự tìm ra bản chất trước khi xem lời giải
- 1Dự đoán câu hỏi lớn “Vì sao một chùm sáng trắng qua lăng kính lại tách thành dải nhiều màu?” bằng một câu trước khi nhìn công thức.
- 2Vẽ tia trước, ghi pháp tuyến–điểm tới–chiều truyền; chỉ sau đó mới xét góc, tiêu điểm và ảnh.
- 3Dịch đề sang dữ kiện có đơn vị, nêu điều kiện áp dụng và dự đoán độ lớn kết quả.
- 4Tính hoặc giải thích theo từng bước; kiểm ngược bằng đơn vị, trường hợp biên và một cách nhìn khác.
- 5Sau 24 giờ, tự nói lại năm ý chốt và giải một câu ôn nối mà không mở bài.
02 • TỪ BẢN CHẤT ĐẾN QUY TẮC
Bốn lớp kiến thức cốt lõi
Chọn từng thẻ để học theo thứ tự: khái niệm → cách hiểu → ví dụ → phép kiểm.
Cấu tạo lăng kính
Lăng kính là khối trong suốt đồng chất, thường có tiết diện thẳng là tam giác.
Hiểu thật dễHai mặt khúc xạ không song song làm tia đổi hướng tổng cộng.
Ví dụLăng kính tam giác bằng thủy tinh.
Mẹo nhớ đúng bản chấtĐánh dấu mặt tới, mặt ló và đáy lăng kính.
Lỗi phải tránhLăng kính chỉ có một mặt khúc xạ.
03 • VẬT LÝ Ở NGAY QUANH EM
Bốn tình huống đời thường
Gia đình
Mép kính hoặc pha lê có thể tạo vệt màu khi ánh sáng trắng đi qua.
Trường học
Quang phổ giúp nhận biết đặc điểm nguồn sáng trong phòng thí nghiệm.
Khoa học – kỹ thuật
Ống nhòm có thể dùng lăng kính để đổi hướng và dựng ảnh thuận.
Quyết định an toàn
Không nhìn Mặt Trời qua lăng kính hoặc dụng cụ quang.
04 • THÍ NGHIỆM CÓ KIỂM SOÁT
Phòng lab tương tác: Lăng kính
Lăng kính học tập, hộp tia sáng trắng công suất thấp, màn trắng và mô phỏng chọn màu.
Không dùng ánh nắng trực tiếp hoặc laser; không nhìn vào nguồn và giữ lăng kính khỏi rơi vỡ.
- Nêu dự đoán và xác định đại lượng hoặc dấu hiệu cần quan sát.
- Kiểm tra dụng cụ, đơn vị và toàn bộ quy tắc an toàn trước khi thao tác.
- Chỉ thay đổi một yếu tố; đo hoặc quan sát rồi ghi cả điều kiện.
- Đối chiếu dự đoán, giải thích sai khác và nêu giới hạn kết luận.
Mô phỏng phân biệt tia đơn sắc không bị tách màu và ánh sáng trắng bị tán sắc, tím lệch nhiều hơn đỏ.
Lăng kính là khối trong suốt đồng chất, thường có tiết diện thẳng là tam giác.
Mỗi mặt lăng kính có pháp tuyến riêng; không nhìn nguồn sáng mạnh
KẾT QUẢ CÓ KIỂM ĐIỀU KIỆNTách thành dải màu
Lăng kính tách các thành phần màu; tím thường lệch nhiều hơn đỏ.
05 • GIẢI TỪNG BƯỚC
Năm ví dụ tăng dần độ khó
Tia đỏ đơn sắc đi qua hai mặt khúc xạ không song song của lăng kính thuỷ tinh trong không khí. Vì sao khi vẽ phải dựng pháp tuyến riêng ở mỗi mặt?
Phân tíchXác định hiện tượng, điều kiện và chuỗi lập luận phù hợp câu hỏi.
- Mỗi góc tới/khúc xạ đo với pháp tuyến tại đúng điểm gặp mặt. Hai mặt không song song có hai pháp tuyến khác nhau; phải xét lần vào và lần ra để xác định hướng tia ló, không dùng một góc chung cho cả khối.
Kết luậnMỗi góc tới/khúc xạ đo với pháp tuyến tại đúng điểm gặp mặt. Hai mặt không song song có hai pháp tuyến khác nhau; phải xét lần vào và lần ra để xác định hướng tia ló, không dùng một góc chung cho cả khối.
Cách nhìn khácKiểm tra bằng sơ đồ hoặc phép so sánh có kiểm soát theo các điều kiện đã nêu.
06 • AI GIA SƯ GỢI MỞ
Hỏi để hiểu, không xin đáp án tắt
Trợ lý Lăng kínhTình huống 1/30
Hai mặt khúc xạ không song song làm tia đổi hướng tổng cộng.
07 • TỔNG BIÊN TẬP BẮT LỖI
Sai ở đâu và sửa thế nào?
✕ SaiLăng kính chỉ có một mặt khúc xạ.
✓ SửaTia thường khúc xạ ở cả mặt vào và mặt ra.
✕ SaiDùng một pháp tuyến chung cho hai mặt.
✓ SửaMỗi điểm tới trên mỗi mặt có pháp tuyến riêng.
✕ SaiLăng kính tạo ra các màu từ ánh sáng không màu.
✓ SửaNó tách các thành phần màu có trong ánh sáng trắng.
✕ SaiTrong lăng kính thông thường, đỏ lệch nhiều hơn tím.
✓ SửaTím thường lệch nhiều hơn đỏ.
08 • NHỚ NHANH, KHÔNG HỌC VẸT
Flashcard lõi kiến thức
1/6
09 • 20 BÀI TẬP • ĐÚNG 15% ÔN NỐI
Luyện năm mức, mỗi câu có năm lớp hướng dẫn
10 • TỰ CHẤM NGAY
Trắc nghiệm hiểu bản chất
—/10
Mục tiêu: ít nhất 8/10
1Lăng kính tam giác thông thường là gì?
3Ánh sáng trắng qua lăng kính có thể tạo gì?
4Tia đỏ đơn sắc qua lăng kính trong suốt, không có nguồn phụ, có tự thành cả quang phổ trắng không?
9Màu vật nhìn thấy dưới nguồn sáng phụ thuộc gì?
2Tia truyền qua hai mặt lăng kính thường khúc xạ ở đâu?
5Nguyên nhân tán sắc là gì?
6Lăng kính thuỷ tinh thông thường trong không khí thường làm tia ló lệch về phía nào?
7Quan sát quang phổ cần đặt màn thế nào?
8Muốn phân biệt tán sắc với chỉ lệch tia cần bằng chứng nào?
10Có nên nhìn Mặt Trời qua lăng kính để thử không?
12 • CHỐT BÀI
Năm điều phải tự nói lại được
- Đánh dấu mặt tới, mặt ló và đáy lăng kính.
- Mỗi mặt phân cách có một điểm tới và pháp tuyến riêng.
- Tán sắc không tạo màu mới; nó tách các thành phần sẵn có.
- Mô hình phải phù hợp thiết bị thực.
- Mọi kết luận chỉ có giá trị trong đúng điều kiện và phải tôn trọng an toàn.